دلخواه: جاي تاسف دارد كه بگويم همين حالا اگر در خيابان جلو يك رهگذر را بگيريد و او از قضا مايل به كارگرداني تئاتر باشد در صورت داشتن پول اين امكان برايش فراهم است. فقدان قدرت اجرايي در صنف موجب اين امر شده و دست همه را براي ايستادگي در برابر افرادي كه اعمال خلاف انجام مي‌دهند، بسته است.

پایگاه خبری تئاتر: کانون کارگردانان خانه تئاتر در تعریف خود از عنوان «کارگردان» در آیین‌نامه آورده است:«کارگردان به فردی اطلاق می‌شود که متخصص امور هنرهای نمایشی به صورت تجربی یا آکادمیک است و پس از انتخاب یک متن نمایشی و دریافت مجوز قانونی طبق توافقنامه یا قرارداد مکتوب با ذکر زمان و مکان مشخص، نمایشی را به صحنه برده باشد.»

بنا بر این تعریف هر فرد علاقه‌مند، آموزش دیده و متخصص در زمینه هنرهای نمایشی می‌تواند نسبت به کارگردانی نمایش اقدام کند. در همین نگاه نخست، اینکه کانون افراد را به ‌واسطه چه ویژگی‌هایی متخصص می‌داند قابل بحث و مداقه است چراکه حداقل می‌توان گفت، فارغ‌التحصیلان رشته کارگردانی دانشگاه‌ها مسیر دستیابی به تخصص را طی کرده‌اند مگر اینکه در عمل خلاف آن ثابت شود. البته، خانه تئاتر پیش‌نیازهایی از جمله دارا بودن مدرک دانشگاهی اعم از لیسانس، فوق‌لیسانس یا دکترا در رشته مربوطه(اینجا کارگردانی) یا معادل ارزشیابی شده آن توسط شورای ارزشیابی هنرمندان کشور را به عنوان ملاک خود برای شناسایی افراد به عنوان عضو پیوسته قرار داده است. همچنین کانون زیر عنوان تبصره الف(عضویت پیوسته) به تشریح مقصود خود از اجرای حرفه‌ای می‌پردازد:«منظور از اجرای حرفه‌ای حداقل ۱۵ شب اجرا از یک نمایش برای عموم با فروش بلیت در هر یک از تالارهای نمایشی کشور است.»

نکته دیگر اینکه با توجه به افزایش سالن‌های خصوصی، عده‌ای با پرداخت اجاره‌بهای سالن و دریافت تاییدهای نظارتی از شورای ارزشیابی و نظارت اقدام به کارگردانی می‌کنند ولی مساله اینجاست که در میان این گروه از نمایش‌ها بعضا نمونه‌هایی دیده می‌شود که حتی در صورت کیفیت نازل و فقدان تماشاگر ۳۰ شب روی صحنه مانده و با وجود این شرایط به کار خود ادامه می‌دهند، تنها به یک دلیل ساده یعنی رعایت خواسته صاحب سالن، پرداخت اجاره‌بهای هر شب. در نتیجه شاهد گسترش یک آسیب جدی هستیم. اینکه افرادی تنها براساس پرداخت اجاره‌بهای یک سالن امکان به صحنه بردن چند نمایش را به دست می‌آورند و در نهایت ما با فردی مواجه هستیم که در برخورد با شما می‌گوید: «چهار نمایش روی صحنه برده‌ام، پس کارگردان هستم.» همین افراد بعدا با ارایه بروشور چهار نمایش‌ خود به هیات‌مدیره کانون کارگردانان خانه تئاتر عضویت در این تشکیلات را نیز خواستار می‌شوند. مساله‌ای که در صورت ادامه می‌تواند گره‌ای به دیگر گره‌های موجود در تئاتر ایران اضافه کند.

رحیمی: نمایش ها را امتیاز‌بندی کنیم

محمودرضا رحیمی، سخنگوی هیات‌مدیره خانه تئاتر با تاکید بر اینکه این مساله بسیار مورد توجه اعضای هیات‌مدیره قرار گرفته است، می‌گوید:«از شما می‌خواهم بنویسید موضوع این گزارش بسیار ظریف و دقیق است. این دغدغه خود ما نیز هست بنابراین به سمت و سویی حرکت می‌کنیم که به جای رد و تایید عضویت‌ها باید از انجمن‌های چندگانه خانه تئاتر یک خواهش داشته باشیم و آن اینکه طرح «امتیاز‌بندی کارهای هنری» را مورد توجه قرار دهند. مساله مورد نظر در بحث فعال شدن کانون‌های تازه که در هفته‌های اخیر اتفاق افتاده قابل پیگیری است. از جمله می‌توان به دقت در سوابق تحصیلی افراد، کیفیت کارهایی که روی صحنه برده‌اند و تعداد تماشاگران نمایش‌ها که لازم است مورد توجه قرار بگیرد، اشاره کرد. به ویژه با این پیشرفت قابل توجه در زمینه افزایش سالن‌های خصوصی و افزایش گروه‌های تئاتری که می‌تواند مسیر بسیار خوبی پیش روی هنر نمایش در کشور ما قرار دهد باید برای مواردی از این دست نیز فکری و طرحی داشته باشیم که کارها و کارگردان‌ها چطور امتیازبندی شوند.»

این کارگردان و مدرس تئاتر همچنین به نکته مهم و قابل تامل دیگری نیز اشاره می‌کند:«مساله دیگر به اجراهایی بازمی‌گردد که اصلا در سالن‌های تئاتری روی صحنه نمی‌روند بلکه شاهد اجرای آنها در اماکن غیرمتعارف هستیم که از قضا کیفیت بسیار بالایی هم دارند.»

این به یک تغییر اساسنامه‌ای هم نیاز دارد چون ما نمی‌توانیم عضو پیوسته و ناپیوسته داشته باشیم. اینکه چطور می‌شود این اساسنامه را تغییر دهیم و بازتعریف‌هایی داشته باشیم خودش مساله است.

کوشکی: صنف منافع جمع را

فراموش کرده است

مصطفی کوشکی، مدیر سالن تئاتر «مستقل تهران» با تاکید بر اینکه در دوران فعالیت خود بارها با پیشنهاد دریافت اجاره‌بها و فراهم آوردن امکان اجرا برای یک کارگردان ناشناس مواجه شده است، توضیح می‌دهد: «وقتی سالن‌های خصوصی به ویژگی‌هایی جز ویژگی کیفی فکر کنند، وضعیت به همین شکل می‌شود. درحالی که مثلا در سینما اگر شخصی بخواهد فیلم اول خود را بسازد باید ابتدا پروانه دریافت کند که برای به دست آوردن این پروانه باید مجموعه امتیازهایی داشته باشد از جمله تحصیلات مرتبط و تجربه کارگردانی. گرچه نباید این نکته را فراموش کنیم که شاید یک نفر اولین تجربه کاری‌اش را پشت سر بگذارد و این تجربه بسیار هم درخشان باشد.»

این کارگردان و بازیگر تئاتر فرآیند موجود در سازمان سینمایی را نزدیک‌ترین الگو برای صدور مجوز کارگردانی در تئاتر می‌داند. اما به گفته او اینجا نیز تازه اول کار است چون تازه امکان ساخت فیلم فراهم شده و کارگردان بعد از این مرحله با مبحث مهم اکران مواجه می‌شود:«تئاتر اینگونه نیست که کارگردان نمایشی آماده کند و منتظر بماند تا شرایط اجرا فراهم شود. اینجاست که حتی همان نمونه شیوه عمل سازمان سینمایی هم برای ما در تئاتر به کلاف سردرگم بدل می‌شود. از سوی دیگر جشنواره تئاتر فجر یک زمان در مقام محل معرفی استعدادهای تازه تئاتر عمل می‌کرد ولی از وقتی بخش‌ عمده این رویداد به نمایش‌های تولیدی در طول سال اختصاص یافت، بحث معرفی و شناسایی استعدادهای تازه نیز بیش از پیش از بین رفت.»

کوشکی صحبت‌های خود را با طرح پرسشی درباره عملکرد صنف در این جریان ادامه می‌دهد. او می‌پرسد:«چطور ما با دو صنف تماشاخانه‌های تهران و خانه تئاتر مواجه هستیم اما هیچ‌یک از این دو کاری نمی‌کنند؟ چرا تعامل درستی بین صنف و مدیران تماشاخانه‌ها و گروه‌های تئاتری صورت نمی‌گیرد؟‌ برای نمونه من از جایگاه یک مدیر سالن تئاتر می‌گویم، اگر ما شرایطی می‌گذاشتیم که هیچ سالن تئاتری حق نداشته باشد زیر ۳۰ درصد از گروه دریافت کند آیا امروز با چنین اوضاعی مواجه بودیم؟ چرا باید شاهد باشیم مدیران یکی دو سالن تئاتر به ضرر سالن‌ها و به نفع تهیه‌کننده‌ دست به کار می‌شوند؟ به این صورت که به تهیه‌کننده می‌گوید تو نمایش را در سالن من اجرا کن و با هم درصدی شراکت می‌کنیم یا مثلا شما جای ۳۰درصد سالن‌های دیگر ۲۰درصد یا کمتر بپرداز. وقتی صنف در زمینه یک عمل خلاف منافع جمع در این سطح دست روی دست می‌گذارد چطور باید انتظار داشته باشیم در ارتباط با رزومه‌سازی کارگردان‌نماها وارد عمل شود؟»

کارت ویزیت من، یک جست ‌و جوی ساده اینترنتی

در میان خیل انبوه خبرهای ارسالی برای خبرگزاری‌ها و روزنامه‌ها به نمونه‌هایی برمی‌خورید که اطلاع‌رسانی می‌شوند اما با گذشت زمان هرگز از اجرای آنها خبری به گوش نمی‌رسد. همچون تیری در تاریکی یا شلیکی در سیاهچاله، می‌آیند و می‌روند ولی نتیجه چیست؟ شخصی که شما را به «یک جست‌وجوی ساده در اینترنت» حواله می‌دهد. در کنار این با پدیده‌های نوظهور دیگری نیز مواجه هستیم که فردی ناشناس که خود را کارگردان تئاتر معرفی می‌کند در تماس با خبرگزاری یا خبرنگار می‌گوید:«نمایشی به نام [..] قرار است با بازی من به صحنه بیاید. خودم هم کارگردان کار هستم»! یا «قرار است از موسیقی روزبه بمانی، خواننده پاپ در نمایش استفاده کنیم» به این ترتیب تیتر خبر می‌شود:«صدای روزبه بمانی به تئاتر راه یافت»! تمام اینها در حالی رخ می‌دهد که موارد یاد شده فاقد هر گونه ارزش خبری هستند.

در مورد دیگر، یک به اصطلاح کارگردان که تاکنون هیچ سابقه‌ اجرایی معتبری نداشته به واسطه تماس شخصی با خبرنگاران در گفت‌وگو با خبرگزاری‌های «فارس» و «تسنیم» رییس‌جمهور کشور را خطاب قرار می‌دهد با هدف تیترسازی ولی آنچه در ادامه شاهد هستیم، اعلام اسامی بازیگران نمایش است. اینجا باید از رسانه پرسید، برای صدور مجوز استفاده از ظرفیت خود به افراد چه ملاکی در نظر می‌گیرند. آیا با غیبت مفهوم دروازه‌بانی خبر مواجه هستیم؟

یکی از فعالان تئاتری که خواست نامش فاش نشود در گفت‌وگو با «اعتماد» به نمونه دیگری از رزومه‌سازی اشاره کرد:«کارگردان‌ها و تهیه‌کننده‌هایی که با وعده پرداخت دستمزدهای بالا، بازیگران شناخته شده را به همکاری دعوت می‌کنند و بعد از خبرسازی و حتی گذشت چند اجرای محدود همه‌ چیز پایان می‌یابد.» او که در زمینه اطلاع‌رسانی آثار نمایشی فرد معتمد و شناخته شده‌ای است به واسطه حضور در پشت صحنه بسیاری از گروه‌های نمایشی، نمونه‌های متعددی از این دست را فهرست می‌کند. در یکی از اینها کارگردان با بازیگران شناخته شده خود قرارداد امضا می‌کند ولی دو هفته بعد از آغاز اجراها هیچ پولی به بازیگران پرداخت نمی‌شود. در نتیجه کار به شکایت مدیر سالن از تهیه‌کننده و کارگردان کشیده و اجرا با اعتراض بازیگران به خانه تئاتر ناتمام می‌ماند. اما مساله اینجاست که ماجرا به همین یک اجرا ختم نشده و کارگردان مزبور حداقل در دو مورد دیگر پروژه خود را به همین صورت پیش می‌برد. کارگردان خودخوانده قصه ما امروز مشاور تولید یک فیلم سینمایی است و همان «جست‌وجوی ساده اینترنتی» نشان می‌دهد تا به حال کارگردانی ۳ نمایش را در کارنامه ثبت کرده است.

این فعال رسانه‌ای و تبلیغات تاکید می‌کند، روند بدهکار شدن شخص مورد نظر به هنرمندان ادامه پیدا کرده و این درحالی است که شکایت‌های متعدد از او در «خانه تئاتر» و «اداره کل هنرهای نمایشی» به ثبت رسیده است.

دلخواه: بدون قدرت اجرایی

در بر همین پاشنه می‌چرخد

مسعود دلخواه، مدرس دانشگاه و کارگردان تئاتر که این روزها نمایش «شاه‌لیر» نوشته ویلیام شکسپیر را در سالن اصلی مجموعه تئاتر شهر روی صحنه دارد در این زمینه به «قدرت اجرایی صنف» اشاره می‌کند. این هنرمند تاکید دارد:«تا زمانی که صنف قدرت واقعی خودش را پیدا نکند ما با هر گونه رفتار و اعمال غیرحرفه‌ای و غیرصنفی که خارج از منطق حرفه‌ای تئاتر تلقی می‌شود، مواجه خواهیم شد.» اما دلخواه راهکاری نیز پیشنهاد می‌دهد:«صنف باید به جایی برسد که افراد نتوانند بدون عضویت در آن و دریافت کارت معتبر خانه تئاتر امکان کارگردانی داشته باشند. البته صدور این کارت می‌تواند از طریق خانه تئاتر برای افراد غیرعضو نیز اتفاق بیفتد که اینجا می‌توان از تایید وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی و اداره کل هنرهای نمایشی یاری گرفت. شما اگر به سینما هم دقت کنید به هر حال سازوکاری وجود دارد و این طور نیست که هر فردی از راه رسید، مجوز ساخت و اکران فیلم به دست بیاورد.» اشاره‌ای که در اظهارات مصطفی کوشکی، مدیر سالن تئاتر مستقل نیز وجود داشت. گرچه کوشکی این نکته را نیز در نظر گرفت که در سینما افراد امکان ساخت فیلم به دست می‌آورند اما بحث اصلی اکران است.

دلخواه در ادامه به یکی از معضلات این روزهای تئاتر اشاره می‌کند که «وقتی حساب و کتاب درستی در کار نباشد، افراد می‌توانند به واسطه پول بهترین سالن‌های تئاتری را هم در اختیار بگیرند». او ادامه می‌دهد:«جای تاسف دارد که بگویم همین حالا اگر در خیابان جلو یک رهگذر را بگیرید و او از قضا مایل به کارگردانی تئاتر باشد در صورت داشتن پول این امکان برایش فراهم است. بنابراین‌ بار دیگر به همان مساله اصلی بازمی‌گردم که فقدان قدرت اجرایی در صنف موجب این امر شده و دست همه را برای ایستادگی در برابر افرادی که اعمال خلاف انجام می‌دهند، بسته است. اینجاست که صنف نمی‌تواند تماشاخانه را وادار کند به افراد غیرحرفه‌ای اجرا ندهد. پس مساله بسیار مهم، جدی و ریشه‌ای است.»

گرفتاری‌های ناتمام مدیرکل

شهرام کرمی، مدیرکل هنرهای نمایشی از ابتدای آغاز فعالیت خود وعده‌های متعددی در زمینه ساماندهی نابسامانی‌های تئاتر مطرح کرده است. برای نمونه کرمی در نخستین گفت‌وگوی رسمی خود در قامت مدیرکل هنرهای نمایشی با «اعتماد» از تلاش برای افزایش امنیت و آرامش در جامعه تئاتری و حفظ دستاوردهای گذشته گفت. او بحث«درجه‌بندی کیفی آثار نمایشی و سالن‌های خصوصی» را نخستین گام خود عنوان کرد که تا امروز اجرایی نشده است. مدیرکل هنرهای نمایشی آن زمان «تدوین آیین‌نامه درجه‌بندی کیفی سالن‌های نمایش خصوصی و آثار نمایشی» را جدی‌ترین برنامه خود در سال ٩٧ بیان کرد و توضیح داد:«تدوین یک آیین‌نامه برای فعالیت‌های تئاتر خصوصی در شرایط امروز اهمیت بسیاری دارد اگر از این جریان حمایت کنیم قطعا اتفاق‌های بهتری رخ می‌دهد. با تدوین این آیین‌نامه می‌توانیم فعالان تئاتر خصوصی را به برنامه‌ریزی برای رسیدن به اهداف کوتاه‌مدت و بلندمدت سوق دهیم.»

کرمی بعدا بحث «نظام‌مند شدن تعیین بهای بلیت آثار نمایشی» را از جمله دیگر اهداف خود عنوان کرد که ذیل تدوین آیین‌نامه درجه‌بندی کیفی سالن‌های خصوصی قابل پیگیری بود اما ماجرا مسکوت باقی ماند تا اوایل مهر ماه که بحث قیمت‌گذاری نامتعارف بعضی گروه‌های نمایشی اعتراض رسانه‌ها را به دنبال داشت. مدیرکل هنرهای نمایشی ۹ مهر ماه در گفت‌وگو با رسانه‌ها اعلام کرد «مذاکره برای تشکیل شورای تعیین قیمت بلیت تئاتر» به زودی آغاز می‌شود. او در این باره به مهر گفت:«تشکیل چنین شورایی تنها توسط خانه تئاتر نمی‌تواند تاثیرگذار باشد و باید مانند شورای صنفی نمایش، سازمان سینمایی متشکل از بدنه دولتی همچنین نهاد صنفی باشد. وی بیان کرد: تنها صنف نمی‌تواند این شورا را تشکیل دهد و اداره کل هنرهای نمایشی و خانه تئاتر باید در کنار هم دارای چنین شورایی شوند. ضرورت ایجاد این شورا احساس شده و امیدوارم هر چه زودتر شکل بگیرد.»

مدیرکل هنرهای نمایشی همچنین روز گذشته در دیدار با هیات‌مدیره انجمن تئاتر کمدی تهران ضمن اظهار اینکه باید هر چه سریع‌تر شرایط فعالیت در تئاتر کمدی ساماندهی شود، گفته است:«در این زمینه با مشکلات عدیده‌ای مواجه هستیم و از صنف تئاتر کمدی برای حل این مشکلات یاری می‌خواهیم.» کرمی در این جلسه تاکید کرده است، تئاتر کمدی تهران با همکاری اداره کل هنرهای نمایشی و انجمن صنفی تئاتر کمدی تهران ساماندهی می‌شود. به این ترتیب با در نظر گرفتن نمونه‌های متعدد سوءاستفاده افراد ضروری به نظر می‌رسد اداره کل هنرهای نمایشی راهکار، آیین‌نامه یا شیوه‌نامه‌ای برای غلبه بر این مساله تدوین کند. البته به شرط عمل. چراکه تئاتر ایران این روزها از مشکلات متعدد رنج می‌برد که همه نسبت به وجود آنها معترفند اما اینکه چرا شاهد تصمیم‌گیری قاطع در موارد گوناگون نیستیم جای تامل دارد.

  • نویسنده : بابک احمدی
  • منبع خبر : روزنامه اعتماد