آیا فیلمسازان روس سرانجام از انزوای فرهنگی خارج میشوند؟
- با گذشت بیش از چهار سال از آغاز جنگ اوکراین، فیلمسازان روس که بسیاری از آنها در تبعید فعالیت میکنند، بار دیگر در جشنوارههایی چون کن و ونیز حضور پررنگی پیدا کردهاند.
چارسو پرس: با وجود جنجال بر سر حضور «DAU» ساخته ایلیا خرژانوفسکی در بخش مسابقه ونیز، جشنوارههای مهم سینمایی در حالی که جنگ اوکراین همچنان ادامه دارد، بیش از گذشته از فیلمسازان روس استقبال میکنند.
جشنواره فیلم ونیز در هفتههای منتهی به افتتاحیه هشتادوسومین دوره خود، به دلیل انتخاب «DAU» ساخته فیلمساز روس، ایلیا خرژانوفسکی، برای بخش اصلی مسابقه با انتقادهای گستردهای روبهرو شد.
وزارتخانههای امور خارجه و فرهنگ اوکراین و سفارت این کشور در ایتالیا در بیانیهای مشترک که ۱۷ اوت منتشر شد، این جشنواره معتبر را به دلیل انتخاب فیلمی که به گفته آنها «پروژهای مرتبط با دولت روسیه و شبکههای نفوذ آن» است، مورد انتقاد قرار دادند. آنها معتقد بودند این تصمیم به «بازگرداندن اعتبار» به حکومت مطرود ولادیمیر پوتین کمک میکند.
واکنشها خیلی سریع آغاز شد. آلبرتو باربرا، مدیر هنری جشنواره ونیز، در پستی در اینستاگرام در پاسخ به انتقادها تأکید کرد: «DAU یک فیلم روسی نیست؛ تبلیغات طرفدار پوتین هم نیست.»
همزمان خرژانوفسکی نیز در فیسبوک اتهامهایی را که درباره حمایت مالی روسیه از جدیدترین قسمت پروژه چنددهساله او مطرح شده بود، رد کرد و گفت این فیلم «ابزار سیاست فرهنگی دولت روسیه» نیست.
این کارگردان که در سال ۲۰۲۴ تابعیت روسیه را ترک کرده است، در گفتوگو با «ورایتی» در آستانه آغاز جشنواره نیز بر موضع خود تأکید کرد و گفت: «از زمانی که جنگ آغاز شد، هیچ تردیدی درباره اینکه در کدام طرف هستم وجود نداشت، چون من در طرف اوکراین هستم.»
جنجال «DAU» در شرایطی شکل گرفت که کمی پیش از آن، تصمیم دوسالانه هنر ونیز برای برگزاری نمایشگاههایی از هنرمندان روس و اسرائیلی نیز بحثبرانگیز شده بود. این اتفاق بار دیگر پرسش بزرگتری را پیش روی جشنوارههای فیلم، نهادهای فرهنگی و رویدادهای هنری قرار میدهد؛ اینکه پس از تهاجم تمامعیار روسیه به اوکراین، آیا همچنان باید از تحریم آثار فرهنگی روسیه حمایت کرد؟
در ماههای نخست پس از آغاز جنگ، بسیاری از جشنوارهها و نهادهای فرهنگی جهان بهطور گسترده از درخواستها برای تحریم صادرات فرهنگی روسیه پیروی کردند.
اما اکنون، در حالی که جنگ وارد پنجمین سال خود شده است، نوعی نزدیکی دوباره در حال شکلگیری است. روابط بخش بزرگی از جهان با مسکو همچنان سرد است، اما فیلمسازان روس بهتدریج در حال خارج شدن از انزوای فرهنگی هستند.
تنها در یک سال گذشته، فیلمسازان متولد روسیه در جشنوارههای مهم جوایزی به دست آوردهاند؛ ناستیا کورکیا برای «تابستان کوتاه» در ونیز و آندری زویاگینتسف برای «مینوتور» در جشنواره فیلم کن موفق به دریافت جایزه شدند. در ونیز نیز خرژانوفسکی تنها فیلمساز روس در تبعید نیست و ویکتور کوساکوفسکی نیز با مستند جدیدش «Holly Wood Dust» در بخش خارج از مسابقه حضور دارد.
کوساکوفسکی، فیلمساز نامزد جوایز اسکار برای «گوندا»، و خرژانوفسکی هر دو در دهه ۲۰۰۰ روسیه را ترک کردند، اما مهاجرت گستردهتر چهرههای سینمای روسیه اندکی پس از ورود تانکهای روسی به اوکراین در فوریه ۲۰۲۲ آغاز شد.
بسیاری از شناختهشدهترین صداهای سینمای روسیه یا در اعتراض به ماشین جنگی کرملین کشور را ترک کردند یا از سر ترس از سرکوب شدید مخالفان که خیلی زود پس از آغاز جنگ شدت گرفت، از روسیه خارج شدند. آنها در تبعید، اجتماعات و شبکههایی از فیلمسازان روس را از تفلیس تا پاریس و از برلین تا لسآنجلس شکل دادند.
الکساندر رودنیانسکی، تهیهکننده و فیلمساز اوکراینیتبار و نامزد دو دوره اسکار که برای «لویاتان» شناخته میشود و اکنون در ونیز با فیلم «جایی برای بودن» ساخته کورنل موندروچو و با بازی الن برستین و تایکا وایتیتی حضور دارد، میگوید: «الان دو روسیه وجود دارد.»
او توضیح میدهد: «یک روسیه، کشوری است که این حکومت همه چیز را کنترل میکند و تمام تلاشها برای صحبت آزادانه درباره آنچه در حال رخ دادن است را سانسور میکند. و یک روسیه هم خارج از مرزهای جغرافیایی این کشور وجود دارد.»
این جامعه روسهای مهاجر، تجربه تبعید را به شکلهای متفاوتی پشت سر میگذارد.
رودنیانسکی که در کییف متولد شده، به دلیل مخالفت با جنگ در دادگاهی در مسکو بهصورت غیابی به هشت سال و نیم زندان محکوم شده است. با این حال، همچنان مصمم است از صداهای مخالف حمایت کند و «با فیلمسازان روس، بهویژه جوانها، فیلم بسازد؛ فیلمسازانی که احساس میکنم وظیفه دارم به آنها کمک کنم.»
زویاگینتسف نیز که اکنون در فرانسه زندگی میکند، همچنان منتقد سرسخت کشوری است که میگوید «هیچ قصدی» برای بازگشت به آن ندارد.
«مینوتاور» که در لتونی فیلمبرداری شده و جایزه بزرگ جشنواره کن را به دست آورده است، تصویری بهشدت انتقادی از جامعه روسیه در دوران پوتین ارائه میدهد؛ تصویری که در امتداد آثار قبلی این کارگردان قرار میگیرد.
برای برخی دیگر از فیلمسازان، مهاجرت به غرب فرصتی برای بازآفرینی مسیر حرفهای بوده است.
«مربای پروانهای» ساخته کانتیمیر بالاگوف امسال افتتاحکننده بخش دو هفته کارگردانان در جشنواره کن بود. بری کیوگن و رایلی کیئو در این فیلم بازی میکنند که داستان آن در یک جامعه مهاجران در نیوآرک میگذرد.
کریل سوکولوف نیز راه هالیوود را در پیش گرفت. تازهترین فیلم او، کمدی سیاه و خونین «آنها تو را خواهند کشت»، با بازی زازی بیتز و پاتریشیا آرکت، داستانی انتقامجویانه دارد.
کمدی سیاه «به عقب نگاه نکن» ساخته سوکولوف یکی از نخستین فیلمهایی بود که در سال ۲۰۲۲ تحت تأثیر موج واکنشهای ضدروسی قرار گرفت. جشنواره فیلم گلاسگو این فیلم را به دلیل بخشی از منابع مالی آن که از حکومت پوتین تأمین شده بود، از برنامه خود کنار گذاشت.
جنجال «DAU» در ونیز نیز تا حد زیادی به ارتباط این پروژه با سرمایهگذارانی بازمیگشت که پس از حمله روسیه به اوکراین تحت تحریم قرار گرفتند.
با این حال، خرژانوفسکی در گفتوگو با «ورایتی» تأکید میکند که همکاری و ارتباط آن سرمایهگذاران با پروژه چنددهساله او سالها پیش پایان یافته است.
به گفته او، فیلمی که اکنون به ونیز آمده، یک تولید آلمانی است که با مشارکت فرانسه و سوئد ساخته شده و طی هفت سال گذشته هیچ سرمایهای از روسیه دریافت نکرده است.
با شکلگیری زندگی تازه این فیلمسازان روس در تبعید، روابط مالیای که زمانی آنها را به حکومت پوتین پیوند میداد، قطع شده است. همین مسئله، در کنار مخالفت آشکار بسیاری از آنها با جنگ اوکراین، میتواند تا حد زیادی زمینه اعتراضها علیه حضورشان در جشنوارههای بینالمللی را تضعیف کند و راه بازگشت آنها به جامعه جهانی سینما را بیش از پیش هموار سازد.
لوران دانیلو، از شرکت پاریسی لوکو فیلمز که در حال حاضر تأمین مالی دو فیلم بلند از کارگردانان روس مهاجر را بر عهده دارد، میگوید: «آنها در اروپا فیلمبرداری میکنند. در اروپا تأمین مالی میشوند. آنها دیگر روس نیستند.»
