نقد فیلم «Brace Your Heart»؛ زنان سامی میان سنت و مدرنیته

چارسو پرس: برای بسیاری از ما، گوزن شمالی تنها زمانی به ذهن می‌آید که ماه دسامبر از راه می‌رسد؛ آن هم بیشتر به شکلی انتزاعی و در پیوند با تصویرهای آشنای جشن‌های پایان سال. اما فیلم «Brace Your Heart» این تصور ساده‌انگارانه را کنار می‌زند و ما را با واقعیتی سخت و بی‌پرده روبه‌رو می‌کند.

فیلم زندگی و دشواری‌های یک زن جوان را دنبال می‌کند که در روزگار معاصر به گله‌داری گوزن شمالی مشغول است. خبری از حال‌وهوای افسانه‌ای و خیال‌انگیز نیست؛ در عوض، فیلم از نمایش فشارهای جسمی و اقتصادی طاقت‌فرسای این حرفه ابایی ندارد. این دشواری‌ها حتی پیش از آن آشکار می‌شوند که واقعیت ناخوشایند زن‌بودن در قلمرویی به‌شدت مردسالار، خود را نشان دهد.

این سومین فیلم بلند آماندا کرنل، نویسنده و کارگردان سوئدی، پس از نخستین اثر او، «خون سامی» (Sámi Blood)، ساخته شده است؛ فیلمی که در سال ۲۰۱۶ تجربه جامعه بومی سامی در شمالی‌ترین بخش اروپا را در کانون توجه قرار داد. کرنل خود به این جامعه تعلق دارد.

اگر «خون سامی» اثری تاریخی بود که با قدرت، سرکوب استعماری مردم سامی به دست سوئد را بررسی می‌کرد، فیلم تازه او گواهی بر پایداری هویت سامی در قرن بیست‌ویکم است؛ به‌ویژه هویت و جایگاه زنان این جامعه.

داستان فیلم Brace Your Heart؛ میراث خانوادگی بر دوش یک زن

فیلم پس از نمایش نخست در بخش پلتفرم جشنواره فیلم تورنتو، بخشی که واجد شرایط معرفی برای اسکار است، موفق شد تقدیر ویژه هیئت داوران را دریافت کند. سپس نخستین نمایش اروپایی خود را در بخش مسابقه اصلی جشنواره سن‌سباستین تجربه کرد.

حضور در این دو جشنواره مهم نشان می‌دهد که فیلم، با وجود پرداختن به محیطی دورافتاده و کمترشناخته‌شده، می‌تواند برای مخاطبان سینمای هنری در کشورهای مختلف جذاب باشد. دو فیلم قبلی کرنل، «خون سامی» و اثر دوم او، «منشور» (Charter)، محصول سال ۲۰۲۰، نیز به توزیع بین‌المللی قابل‌توجهی دست یافتند. انتظار می‌رود اثر تازه او نیز مسیر مشابهی را طی کند؛ هرچند با توجه به تمرکز فیلم بر نسل جوان، پلتفرم‌های پخش اینترنتی تخصصی شاید بتوانند آن را بهتر به مخاطبان اصلی‌اش برسانند.

همان‌طور که «خون سامی» تا حد زیادی بر جذابیت بازیگری تازه‌کار، لنه سسیلیا اسپاروک، که خود گله‌دار گوزن شمالی و از قوم سامی است، تکیه داشت، «Brace Your Heart» نیز استعداد خام و درخشانی را معرفی می‌کند: الی سارا والکه‌پاآ که او هم گله‌دار است. او نقشی از نظر عاطفی دشوار را با ظرافت و خویشتن‌داری چشمگیری بازی می‌کند.

والکه‌پاآ در نقش اِیوَا ظاهر می‌شود؛ دختر ۲۰ ساله یک گله‌دار که پس از مرگ ناگهانی پدرش، ناچار است جای او را بگیرد. او عملاً افسار کسب‌وکار خانوادگی را به دست می‌گیرد و باید خود را با حرفه‌ای سازگار کند که فشار شدیدی بر جسم و روان وارد می‌کند.

این کار به‌خودی‌خود دشوار است؛ چه رسد به حوادثی مانند فرو رفتن موتورسنگین برفی او از میان یخ نازک و سقوطش به آب‌های یخ‌زده زیر آن. کرنل و سوفیا اولسون، مدیر فیلم‌برداری اثر، این صحنه نفس‌گیر را با نوعی آرامش سرد و فاصله‌گذاری‌شده ثبت می‌کنند؛ گویی می‌خواهند نشان دهند که چنین حادثه‌ای هم چیزی جز یک روز بد دیگر در محل کار نیست.

زنانگی و استقلال؛ انتخاب میان وظیفه و خواسته شخصی

اِیوَا زنی توانا، مقاوم و برخوردار از حمایت و غرور خانواده‌اش است، اما با وجود همه این ویژگی‌ها، مسئولیت سنگین اداره مستقل کار خانوادگی او را تحت فشار قرار می‌دهد. به همین دلیل، او حساب‌شده به دنبال متحدی می‌گردد و به هِی‌یکا، با بازی آندته گائوپ‌یووسو، نزدیک می‌شود؛ چهره‌ای بانفوذ در میان گله‌داران محلی که هم‌زمان به او ابراز علاقه عاشقانه نیز کرده است.

اِیوَا بیشتر از عقلش پیروی می‌کند تا قلبش و به پیشروی‌های عاطفی او هم روی خوش نشان می‌دهد؛ با آنکه در واقع، به نی‌یلا، پسرعموی مهربان‌تر هِی‌یکا با بازی وینسنت نیا، علاقه بیشتری دارد. نی‌یلا همان مردی است که پس از سقوط اِیوَا در آب یخ‌زده، او را نجات داده است.

در ابتدا، روایت داستانی درباره استقلال و رهبری یک زن در قالب مثلث عشقی متعارف، انتخابی قدیمی و تا حدی نامتناسب به نظر می‌رسد. اما وقتی رفتار هِی‌یکا به شکلی غافلگیرکننده به سوی خشونت و مسمومیت عاطفی می‌رود، فیلم دامنه نگاه خود را گسترش می‌دهد و به بررسی دو الگوی متفاوت از مردانگی در جامعه سامی می‌پردازد.

اِیوَا در ادامه، به امکانات و آسایش زندگی شهری و مدرن نیز فکر می‌کند. او از خود می‌پرسد که آیا تلاش مداوم برای حفظ میراث خانوادگی و فرهنگی‌اش ارزش این همه سختی را دارد یا نه.

این پرسش، هسته اصلی تعارض فیلم را شکل می‌دهد: آیا وفاداری به سنت الزاماً به معنای ادامه‌دادن همان مسیر پیشینیان است؟ و اگر حفظ یک میراث فرهنگی به بهای چشم‌پوشی از خواسته‌های شخصی تمام شود، فرد تا کجا باید به آن پایبند بماند؟

بازی الی سارا والکه‌پاآ در؛ قدرت در سکوت

اگر فیلمنامه کرنل گاهی در تبدیل مسائل گسترده اجتماعی به داستان محدود یک فرد، بیش از اندازه طرح‌ریزی‌شده و مستقیم به نظر می‌رسد، بازی‌ها و اجرای کلی فیلم از خویشتن‌داری خوشایندی برخوردارند.

این ویژگی بیش از هر چیز در بازی والکه‌پاآ دیده می‌شود. او شخصیتی را بازی می‌کند که به‌طور طبیعی کم‌حرف است و احساساتش را به‌آسانی بروز نمی‌دهد. بااین‌حال، بازیگر از همین سکوت برای انتقال فشارهای درونی شخصیت استفاده می‌کند و به اِیوَا حضوری آرام اما پرقدرت می‌بخشد.

فیلم بارها از نماهای نزدیک استفاده می‌کند؛ قاب‌هایی که اثر خشن آب‌وهوا را بر چهره او آشکار می‌کنند. دوربین در بسیاری از لحظات به بازیگر فرصت می‌دهد که فکر کند و در سکوت تصمیم بگیرد؛ به‌ویژه هنگامی که با انتخاب‌هایی سرنوشت‌ساز روبه‌روست که آینده و اعتبار تمام خانواده‌اش به آن‌ها وابسته است.

قدرت بازی والکه‌پاآ در این است که برای نشان‌دادن فشار و تردید، به اغراق متوسل نمی‌شود. تصمیم‌های اِیوَا از خلال مکث‌ها، نگاه‌ها و رفتارهای کوچک او شکل می‌گیرند. همین رویکرد به فیلم اجازه می‌دهد بدون توضیح‌دادن مداوم احساسات شخصیت، مخاطب را به جهان درونی او نزدیک کند.

فیلم‌برداری و فضای بصری؛ چشم‌انداز سرد ساپمی

آماندا کرنل فیلم‌سازی صبور و مشاهده‌گر است. دوربین سوفیا اولسون از زیبایی گسترده و رنگ‌پریده محیط طبیعی غافل نمی‌ماند، اما در برخورد با اتفاقات روزمره، رویکردی عمل‌گرایانه و نزدیک به سینمای مستند دارد.

طبیعت در این فیلم صرفاً پس‌زمینه‌ای زیبا برای داستان نیست. سرما، فاصله‌های جغرافیایی و شرایط دشوار محیط، بخشی از واقعیت زندگی شخصیت‌ها هستند و بر انتخاب‌ها و مسئولیت‌های آنان تأثیر می‌گذارند.

موسیقی متن ساخته ربکا کارییورد و کریستیان آیدنِس آندرسن نیز گهگاه رگه‌ای از خیال‌پردازی لطیف و اثیری به فیلم می‌بخشد. این حال‌وهوا با آوازهای بی‌کلام و بدون همراهی ساز، به شکل زمزمه‌هایی کشیده و منقطع شنیده می‌شود؛ بااین‌حال، همچنان در چارچوب اصالت فرهنگی اثر باقی می‌ماند.

فیلم در منطقه ساپمی، سرزمین تاریخی و فرهنگی مردم سامی، و با حضور گروهی که عمدتاً از بازیگران غیرحرفه‌ای تشکیل شده‌اند، ساخته شده است. نتیجه، تصویری جزئی‌نگر از شیوه زندگی این جامعه است که حتی فراتر از محدوده داستان و فیلمنامه، دریچه‌ای به تجربه زیسته مردم سامی می‌گشاید.

«Brace Your Heart» تصویری جدی و به‌دور از خیال‌پردازی رمانتیک از زندگی یک زن جوان سامی ارائه می‌دهد؛ زنی که پس از مرگ پدرش باید هم‌زمان با دشواری‌های یک حرفه طاقت‌فرسا، انتظارات خانوادگی و ساختار مردسالار جامعه روبه‌رو شود.

آماندا کرنل با تکیه بر بازی ظریف الی سارا والکه‌پاآ و رویکردی مشاهده‌گرانه در فیلم‌برداری، داستانی درباره استقلال فردی و پایداری هویت فرهنگی می‌سازد. هرچند فیلمنامه گاهی مسائل اجتماعی را بیش از حد مستقیم به مسیر زندگی شخصیت اصلی پیوند می‌دهد، خویشتن‌داری بازی‌ها و توجه به جزئیات زندگی روزمره، به اثر قدرت و اصالت می‌بخشد.

این فیلم نه سنت را بی‌چون‌وچرا ستایش می‌کند و نه مدرنیته را راه‌حلی ساده برای همه مشکلات می‌داند. در عوض، دشواری انتخاب میان این دو را به تجربه‌ای شخصی تبدیل می‌کند؛ انتخابی که برای اِیوَا فقط مسئله آینده شغلی نیست، بلکه به این پرسش گره خورده است که چگونه می‌توان میراث یک جامعه را حفظ کرد، بی‌آنکه حق انتخاب و آینده فردی را قربانی آن کرد.

اطلاعات فیلم Brace Your Heart

• عنوان اصلی: Brace Your Heart
• عنوان فارسی پیشنهادی: دل به خطر بسپار
• کارگردان و نویسنده: آماندا کرنل (Amanda Kernell)
• بازیگران: الی سارا والکه‌پاآ، آندته گائوپ‌یووسو و وینسنت نیا
• موضوع: زندگی یک زن جوان سامی که پس از مرگ پدرش مسئولیت گله‌داری گوزن شمالی و کسب‌وکار خانوادگی را بر عهده می‌گیرد
• ژانر: درام
• زبان فیلم: در متن نقد مشخص نشده است.
• منطقه وقوع داستان و فیلم‌برداری: ساپمی، سرزمین تاریخی و فرهنگی مردم سامی
• جشنواره تورنتو: نمایش در بخش پلتفرم و دریافت تقدیر ویژه هیئت داوران
• جشنواره سن‌سباستین: نمایش اروپایی در بخش مسابقه اصل

پرسش‌های متداول درباره فیلم Brace Your Heart

داستان فیلم Brace Your Heart چیست؟

فیلم درباره اِیوَا، زن جوان ۲۰ ساله‌ای از قوم سامی است که پس از مرگ ناگهانی پدرش، مسئولیت گله‌داری گوزن‌های شمالی و اداره کسب‌وکار خانوادگی را بر عهده می‌گیرد. او در مسیر استقلال، با فشارهای شغلی، انتظارات فرهنگی، ساختار مردسالار جامعه و انتخاب‌های عاطفی روبه‌رو می‌شود.

کارگردان فیلم Brace Your Heart کیست؟

آماندا کرنل، فیلم‌ساز سوئدی و از اعضای جامعه سامی، نویسندگی و کارگردانی این اثر را بر عهده داشته است. او پیش‌تر با فیلم «خون سامی» به سراغ تاریخ سرکوب استعماری مردم سامی رفته بود.

بازیگر نقش اصلی فیلم Brace Your Heart کیست؟

الی سارا والکه‌پاآ نقش اِیوَا را بازی می‌کند. او خود گله‌دار است و در این فیلم، شخصیتی کم‌حرف اما مصمم را با ظرافت و خویشتن‌داری به تصویر می‌کشد.

فیلم Brace Your Heart در چه جشنواره‌هایی نمایش داده شده است؟

این فیلم نخستین نمایش خود را در بخش پلتفرم جشنواره تورنتو تجربه کرد و تقدیر ویژه هیئت داوران را به دست آورد. سپس در بخش مسابقه اصلی جشنواره سن‌سباستین به نمایش درآمد.

فیلم Brace Your Heart چه تصویری از جامعه سامی ارائه می‌دهد؟

فیلم با تمرکز بر زندگی گله‌داران گوزن شمالی، دشواری‌های اقتصادی و جسمی این حرفه و مسئولیت حفظ میراث خانوادگی، تصویری جزئی‌نگر از بخشی از زندگی مردم سامی ارائه می‌دهد. همچنین به جایگاه زنان، الگوهای مردانگی و تنش میان سنت و زندگی مدرن می‌پردازد.

آیا تماشای فیلم Brace Your Heart پیشنهاد می‌شود؟

بر اساس نقد مبدأ، بله. فیلم به‌واسطه بازی تأثیرگذار بازیگر اصلی، رویکرد واقع‌گرایانه به زندگی مردم سامی و پرداختن به مسئله استقلال زنان، اثری قابل‌توجه در سینمای هنری معاصر است؛ هرچند فیلمنامه در برخی بخش‌ها مسائل اجتماعی را کمی بیش از حد مستقیم صورت‌بندی می‌کند.