بهرام بیضایی چرا سیمرغ جشنواره فجر را پس داد؟ ماجرای سانسور «مسافران»
- فیلم «مسافران» بهرام بیضایی با وجود دریافت ۶ سیمرغ بلورین از دهمین جشنواره فیلم فجر، برای اکران با اصلاحیه‌های متعدد روبه‌رو شد. بیضایی در نامه‌ای اعتراضی به مسئولان سینمایی، از سانسور فیلم، فشارهای واردشده به خود و بدهی‌های سنگین ناشی از ساخت آن نوشت و اعلام کرد سیمرغ بلورین خود را پس می‌فرستد.
چارسو پرس: فیلم «مسافران» بهرام بیضایی با وجود دریافت ۶ سیمرغ بلورین از دهمین جشنواره فیلم فجر، برای اکران عمومی با اصلاحیه‌های متعدد روبه‌رو شد. بیضایی در نامه‌ای اعتراضی به مسئولان سینمایی، از سانسور فیلم، فشارهای واردشده به خود و بدهی‌های سنگین ناشی از ساخت آن نوشت و اعلام کرد سیمرغ بلورین خود را پس می‌فرستد؛ اعتراضی که به یکی از روایت‌های مهم درباره سانسور در تاریخ سینمای ایران تبدیل شد.
هاشمی رفسنجانی درباره سانسور «مسافران» چه گفت؟
دی‌ماه ۱۳۸۲، علی‌اکبر هاشمی رفسنجانی، رئیس وقت مجمع تشخیص مصلحت نظام، در گفت‌وگو با روزنامه کیهان و در دفاع از سیاست‌های فرهنگی دولت خود، به فیلم «مسافران» اشاره کرد و گفت:
«شما وقتی می‌خواهید مثل بزنید، همان فیلم آقای بیضایی را مثل می‌زنید که خود شما می‌گویید ۳۰ ثانیه سانسور شد. بالاخره وزارت ارشاد چاقوی سانسور را بر زمین نگذاشت، ولی سعی می‌کردیم هنرمندان سینما را هم با خود داشته باشیم و به کمک آنها نیروهای موفق‌تری در همه بخش‌های مهم تربیت کنیم که نیازی به سانسور نباشد.»
اشاره هاشمی رفسنجانی به هشتمین فیلم بلند سینمایی بهرام بیضایی بود؛ اثری که با وجود موفقیت در دهمین جشنواره فیلم فجر، در مسیر نمایش عمومی با محدودیت‌هایی مواجه شد و اعتراض صریح سازنده‌اش را به دنبال داشت.
چرا جایزه بهترین کارگردانی به بهرام بیضایی نرسید؟
فیلم «مسافران» در سال‌های ۱۳۶۹ و ۱۳۷۰ ساخته شد و در دهمین جشنواره فیلم فجر در سال ۱۳۷۰ توانست ۶ سیمرغ بلورین دریافت کند و نامزد ۴ جایزه دیگر شود؛ با این حال، جایزه بهترین کارگردانی به بهرام بیضایی نرسید.
فریدون جیرانی در گفت‌وگویی با عبدالله اسفندیاری در سال ۱۳۹۵، روایتی از جلسه هیئت داوران جشنواره نقل کرد که به گفته او، از رسول ملاقلی‌پور، یکی از داوران آن دوره، شنیده بود. بر اساس این روایت، سیدمحمد بهشتی شیرازی، دبیر جشنواره، در جلسه داوری گفته بود: «همه جایزه‌ها را به بیضایی بدهید اگر می‌خواهید کسی را بیکار کنید.»
طبق همین روایت، توصیه شده بود جایزه بهترین کارگردانی به بیضایی تعلق نگیرد تا همه جوایز به این فیلم نرسد و برای کارگردان آن گرفتاری‌هایی ایجاد نشود. در نهایت، بیضایی جایزه ویژه هیئت داوران را دریافت کرد.
این فیلم بعدها نیز مورد توجه قرار گرفت. در رأی‌گیری سال ۱۳۸۰ مجله دنیای تصویر، «مسافران» برترین فیلم دهه ۱۳۷۰ شناخته شد. همچنین سکانس افتتاحیه آن در یک رأی‌گیری در سال ۱۴۰۱ به‌عنوان برترین سکانس افتتاحیه تاریخ سینمای ایران انتخاب شد.
«مسافران»؛ فیلمی در ستایش زندگی و امید
بهرام بیضایی در سخنرانی خود در دانشگاه استنفورد در ۱۱ فوریه ۲۰۱۱ گفت که «مسافران» را در پاسخ به فیلم «مادر» ساخته علی حاتمی ساخته است. او درباره اثرش توضیح داد: «مسافران فیلم بسیار بسیار ساده‌ای است در ستایش زندگی و امیدهای نو. همین.»
در مقابل، جمشید ارجمند، منتقد سینما، در مقاله‌ای با عنوان «مسافران، گشایش بند اجل؟» این اثر را تلخ‌ترین و جدی‌ترین فیلم در منظومه آثار بیضایی توصیف کرده است.
بیضایی طرح اولیه فیلم را در سال ۱۳۵۴ نوشت و فیلمنامه آن را در سال ۱۳۶۸ به نگارش درآورد. حمید سمندریان نیز در بازیگردانی فیلم به او کمک کرد.
داستان «مسافران» درباره مهتاب است که همراه همسر و دو فرزند خردسالش از شمال ایران به سمت تهران حرکت می‌کند تا آینه موروثی خانواده را به جشن عروسی خواهرش، ماهرخ، برساند. در میانه راه، زنی روستایی نیز به آنها ملحق می‌شود، اما همه سرنشینان خودرو در تصادف با یک نفتکش جان می‌بازند.
با رسیدن خبر حادثه، جشن عروسی به مراسم سوگواری تبدیل می‌شود. با این حال، خانم بزرگ خانواده مرگ مسافران را نمی‌پذیرد و همچنان چشم‌انتظار بازگشت مهتاب و آینه می‌ماند. در ادامه، هنگامی که ماهرخ با لباس سفید عروسی در میان حاضران ظاهر می‌شود، مهتاب و دیگر مسافران درگذشته همراه آینه از راه می‌رسند و فضای سوگواری به تصویری از روشنایی و امید بدل می‌شود.
بیشتر بخوانید
ادبیات در سینمای بهرام بیضایی؛ از اسطوره و شاهنامه تا قصه‌گویی مدرن
نامه اعتراضی بیضایی؛ چرا با سانسور «مسافران» مخالفت کرد؟
با وجود موفقیت فیلم در جشنواره، نمایش عمومی آن با مشکلات متعددی مواجه شد. مسئولان سینمایی اصلاحیه‌هایی را برای فیلم در نظر گرفتند و نمایش آن نیز به تعویق افتاد. بیضایی در آبان ۱۳۷۱ نامه‌ای اعتراضی خطاب به مسئولان وقت سینمای کشور نوشت و به روند طولانی صدور مجوز و درخواست‌های مکرر برای حذف بخش‌هایی از فیلم اعتراض کرد.
او در بخشی از این نامه، با اشاره به اینکه پیش‌تر به او گفته شده بود نمایش فیلم به دلیل شرایط بیرونی به تعویق بیفتد، نوشت:
«وقتی سه ماه پیش پیغام رساندید که به خاطر جو آشفته بیرون، نمایش مسافران یک برنامه از نوبتش در جدول تعیین شده عقب بیفتد تا بتوانید آن را حمایت کنید، حتی جسدم هم باور نمی‌کرد پیشنهادی از روی خیرخواهی است…»
بیضایی در ادامه، روند اصلاح فیلم را زیر سؤال برد و تأکید کرد که اثر پیش‌تر ساخته و تدوین شده و پروانه نمایش گرفته بود. او نوشت که نمی‌توان هر فیلمی را آن‌قدر بررسی کرد تا سرانجام ایرادی در آن پیدا شود و از مسئولان پرسید چرا به‌جای تصمیم‌گیری روشن، هر روز از سازنده می‌خواهند درخواست حذف بخش‌هایی از اثر خود را ارائه کند.
او همچنین به مسئله سانسور به دست خود فیلمساز اعتراض کرد و نوشت:
«من اگر هر بار فهرست حذفی‌های شما را عملی می‌کردم از مسافران چه می‌ماند؟ … من دستم می‌شکند و اجازه نمی‌دهم مرا سانسورچی خودم کنید.»
این نامه تنها اعتراض به حذف چند صحنه نبود؛ بیضایی در آن، شیوه نظارت بر سینما، تغییر مکرر دلایل مخالفت با نمایش فیلم و تفاوت برخورد با آثار سینمایی را نیز مورد انتقاد قرار داد.
«بدهی سنگینی روی دست من گذاشتید»
بخش دیگری از نامه بیضایی به پیامدهای مالی تأخیر در نمایش «مسافران» اختصاص داشت. او معتقد بود که معطل ماندن فیلم و مشکلات پیش‌آمده، هزینه‌های سنگینی به او تحمیل کرده است.
بیضایی در این باره نوشت که دستمزد کارگردانی تمام فیلم‌هایش در ۲۰ سال گذشته روی هم به ۴۰۰ هزار تومان نمی‌رسید، اما به گفته خودش، در نتیجه سیاست‌های مسئولان سینمایی، پنج‌ونیم میلیون تومان بدهی بابت «مسافران» بر دوش او مانده بود.
او توضیح داد که فیلم را با وجود بیماری و فقر، با وام بانکی و سه سال پیگیری، بدون دریافت حقوق و درآمد ساخته است. از نگاه بیضایی، تأخیر در نمایش فیلم و تحمیل اصلاحیه‌های تازه، علاوه بر محدود کردن آزادی هنری، زندگی حرفه‌ای و وضعیت مالی او را نیز تحت تأثیر قرار داده بود.
کارگردان «مسافران» همچنین یادآوری کرد که فیلمنامه پیش‌تر بارها بررسی شده بود، فیلم مجوز گرفته بود و در جشنواره فجر به نمایش درآمده بود. او این پرسش را مطرح کرد که چگونه اثری که مراحل مختلف بررسی را پشت سر گذاشته و مورد تقدیر قرار گرفته، پس از آن با چنین محدودیت‌هایی مواجه شده است.
چرا بهرام بیضایی سیمرغ جشنواره فجر را پس فرستاد؟
اوج اعتراض بیضایی در پایان نامه او نمایان شد؛ جایی که اعلام کرد سیمرغ بلورین دهمین جشنواره فیلم فجر را که برای همین فیلم دریافت کرده بود، همراه با گواهینامه مربوط به معاونت امور سینمایی پس می‌فرستد.
او خواستار آن شد که «مسافران» مانند هر فیلم دیگری، به‌صورت کامل و در بهترین شرایط روی پرده برود. بیضایی همچنین بر حق خود به‌عنوان مالک حقوق معنوی اثر تأکید کرد و مخالفتش را با هرگونه حذف از فیلم، حتی پس از مرگش، اعلام کرد.
این موضع‌گیری نشان می‌داد که اختلاف او با مسئولان صرفاً بر سر مدت یا تعداد صحنه‌های حذف‌شده نبود؛ مسئله اصلی، حق فیلمساز در حفظ شکل نهایی اثر و مخالفت با تغییراتی بود که به اعتقاد او، هویت فیلم را مخدوش می‌کرد.
نسخه کامل «مسافران» چه زمانی نمایش داده شد؟
با وجود اعتراض بیضایی، «مسافران» در نهایت با حذف برخی صحنه‌ها روی پرده رفت. این اتفاق در شرایطی رخ داد که فیلم پیش‌تر در جشنواره فیلم فجر مورد استقبال قرار گرفته و جوایز متعددی کسب کرده بود.
بهرام بیضایی پس از ساخت «مسافران» تا حدود ۱۰ سال فیلم سینمایی دیگری نساخت. سرانجام نسخه کامل فیلم در نیمه دوم آبان ۱۳۸۱، در دولت دوم اصلاحات، در سینما سپیده تهران به نمایش درآمد.
ماجرای «مسافران» همچنان یکی از نمونه‌های قابل توجه در بررسی رابطه میان خلاقیت هنری، سیاست‌های فرهنگی و سازوکارهای نظارت بر سینما در ایران است؛ فیلمی که از یک سو در جشنواره‌ای رسمی مورد تقدیر قرار گرفت و از سوی دیگر، نمایش عمومی آن به اختلافی جدی میان سازنده و مسئولان سینمایی انجامید.
