جشنواره مستند آمستردام (ایدفا) با «ستون ببر سفید» افتتاح می‌شود؛ نمایش ۲۵۳ فیلم از ۸۰ کشور

چارسو پرس: جشنواره بین‌المللی فیلم مستند آمستردام، یکی از مهم‌ترین رویدادهای سینمای مستند جهان، اعلام کرده است که سی‌ونهمین دوره خود را با نمایش جهانی مستند «ستون ببر سفید» افتتاح خواهد کرد. این فیلم به کارگردانی رابرت منتوف، دوایت جانتزی و برایان دیکی، گروهی از نیروهای تازه‌وارد جنبش مقاومت میانمار را طی ۴۵ روز آموزش دنبال می‌کند.

فیلم‌سازان در اردوگاهی آموزشی در اعماق جنگل، زندگی روزمره داوطلبان جوانی را به تصویر می‌کشند که خود را برای مبارزه در راه آزادی آماده می‌کنند. «ستون ببر سفید» علاوه بر افتتاح جشنواره، در بخش مسابقه بین‌الملل نیز حضور دارد و نامزد جایزه بهترین فیلم بلند اول جشنواره شده است.

سی‌ونهمین دوره جشنواره مستند آمستردام از ۱۲ تا ۲۲ نوامبر برگزار می‌شود و در مجموع ۲۵۳ فیلم از ۸۰ کشور را به نمایش می‌گذارد. برنامه اعلام‌شده شامل بخش‌های مسابقه بین‌الملل، مسابقه انویژن، لومینوس، فرانت‌لایت و رقابت‌های مستند فراگیر و روایت‌گری دیجیتال است.

مسابقه بین‌الملل؛ ۱۳ فیلم از فیلم‌سازان باتجربه و تازه‌کار

بخش مسابقه بین‌الملل، آثاری را گرد هم می‌آورد که به گفته برگزارکنندگان، مخاطب را به کنجکاوی و تأمل انتقادی درباره جهان امروز دعوت می‌کنند. این بخش شامل ۱۳ فیلم است که ۱۲ عنوان آن‌ها نخستین نمایش جهانی یا بین‌المللی خود را تجربه می‌کنند.

فیلم‌های منتخب این بخش عبارت‌اند از:

• «باردی» (Bardi) به کارگردانی طلا حدید، محصول مراکش، با مدت‌زمان ۱۰۸ دقیقه؛ نمایش نخست اروپایی.
• «ترک در سر، ترک در آسمان» (Crack in the Head, Crack in the Sky) به کارگردانی مهران تمدن، محصول فرانسه، ۱۲۰ دقیقه؛ نمایش نخست جهانی.
• «پایین رودخانه» (Down the River) به کارگردانی روسلان فدوتوف، محصول آلمان، ۷۹ دقیقه؛ نمایش نخست جهانی.
• «شهر هزاره» (Hazara Town) به کارگردانی خادم دای، محصول مشترک بلژیک، استرالیا و آلمان، ۱۰۳ دقیقه؛ نمایش نخست جهانی.
• «اینجا، جایی که آتش می‌سوزد» (Here Where the Fire Burns) به کارگردانی خوان مانوئل سپولودا، محصول مکزیک، ۹۷ دقیقه؛ نمایش نخست جهانی.
• «روزی ناتمام در تاریخ گرجستان، ۱۰ ژوئن ۱۹۹۳» (An Incomplete Day in the History of Georgia ۱۰.۰۶.۹۳) به کارگردانی سالومه جاشی، محصول گرجستان، ۱۰۰ دقیقه؛ نمایش نخست جهانی.
• «لونان چه» (Lonan Tché) به کارگردانی ژوئل ریچموند متیو آکافو، محصول مشترک فرانسه، ایتالیا، ساحل عاج و سنگال، ۹۵ دقیقه؛ نمایش نخست جهانی.
• «مانگابانگاباکا» (Mangabangabaka) به کارگردانی میکائل آندریانالی، محصول مشترک فرانسه، ماداگاسکار و بورکینافاسو، ۹۲ دقیقه؛ نمایش نخست جهانی.
• «مورو گرانده» (Morro Grande) به کارگردانی ایزابل جفیلی و ریتا تولدو، محصول مشترک برزیل و هلند، ۸۸ دقیقه؛ نمایش نخست جهانی.
• «شب همچنان، خانه در آتش» (Still Night, Burning House) به کارگردانی کارول نگوین، محصول کانادا، ۷۶ دقیقه؛ نمایش نخست بین‌المللی.
• «ستون ببر سفید» (White Tiger Column) به کارگردانی رابرت منتوف، دوایت جانتزی و برایان دیکی، محصول کانادا، ۹۵ دقیقه؛ نمایش نخست جهانی.
• «زنان و جنگ» (Women and War) به کارگردانی الویره نیویرا، محصول مشترک آلمان، لهستان و اوکراین، ۱۰۳ دقیقه؛ نمایش نخست جهانی.
• «سال شبح» (The Year of the Ghost) به کارگردانی لوئی هوتوهوت، محصول مشترک هلند و چین، ۹۵ دقیقه؛ نمایش نخست جهانی.

مسابقه انویژن؛ تجربه‌های تازه در زبان سینمای مستند

بخش انویژن (Envision Competition) میزبان ۱۳ فیلم است که با رویکردهای بصری و ساختاری متفاوت، شکل‌های تازه‌ای از روایت مستند را تجربه می‌کنند. در این آثار، فرم سینمایی نقشی محوری در پیشبرد روایت دارد و فیلم‌سازان می‌کوشند از طریق انتخاب‌های تصویری و ساختاری، زاویه‌های تازه‌ای برای درک جهان ارائه دهند.

فهرست این بخش شامل فیلم‌های زیر است:

• «باهیا هوندا» (Bahía Honda)، ساخته آلخاندرو آلونسو استرلا، محصول کوبا، فرانسه و نروژ؛ نمایش نخست جهانی.
• «میان انقلاب‌ها» (Between Revolutions)، ساخته روبن دزیِره، محصول بلژیک و هلند؛ نمایش نخست جهانی.
• «جعبه سیاه نارنجی است» (The Black Box Is Orange)، ساخته یولا بنیولسکی، محصول کانادا؛ نمایش نخست بین‌المللی.
• «بپر! پناه بگیر! مقاومت کن!» (Drop! Cover! Hold On!)، ساخته استفانی رولان، محصول بلژیک و فرانسه؛ نمایش نخست جهانی.
• «انتقام غنایی» (Lyrical Vengeance)، ساخته وندلین فان اولدنبرخ، محصول هلند؛ نمایش نخست جهانی.
• «خاطرات» (Memories)، ساخته آنا فالگر، محصول بلژیک و فرانسه؛ نمایش نخست جهانی.
• «خاطرات آذرخش» (Memories of Lightning)، ساخته ریکاردو جاکونی، محصول فرانسه و ایتالیا؛ نمایش نخست بین‌المللی.
• «گولاگ شخصی من» (My Own Personal Gulag)، ساخته لینا گوربانه‌وا، محصول اسپانیا؛ نمایش نخست جهانی.
• «کوه درخشان» (Radiant Mountain)، ساخته میگل موراِس کابرال، محصول بلژیک، پرتغال و فرانسه؛ نمایش نخست جهانی.
• «پسرها کنار رودخانه» (Ragazzi al fiume)، ساخته پابلو بریونس، محصول سوئیس؛ نمایش نخست جهانی.
• «رودخانه‌های خاطره» (Rivers of Memory)، ساخته شیشیر جها، محصول هند؛ نمایش نخست جهانی.
• «باغ سرگیجه» (Vertigo Garden)، ساخته لی لی، محصول هنگ‌کنگ و چین؛ نمایش نخست جهانی.
• «دو بار نمی‌میری» (You Don’t Die Two Times)، ساخته آگر اوئسلتی، محصول الجزایر، آلمان و هلند؛ نمایش نخست جهانی.

لومینوس؛ تجربه‌های شخصی از ریشه‌های فرهنگی تا پیامدهای جنگ

بخش لومینوس (Luminous) به آثاری اختصاص دارد که با سبک‌های متنوع، از مشاهده‌گری مستقیم تا روایت‌های شخصی و تجربه‌گرایانه، به پرسش‌های بزرگ زندگی از مسیر تجربه‌های فردی می‌پردازند.

از میان ۲۱ فیلم این بخش، ۱۹ عنوان نخستین نمایش جهانی یا بین‌المللی خود را تجربه می‌کنند و ۹ فیلم نیز نخستین اثر بلند کارگردانانشان هستند.

در مستند «جایی که خورشید متولد می‌شود» (Where the Sun Is Born) ساخته لائورا برمودس و خورخه گارسیا، رقصنده‌ای شهر را در هندوراس ترک می‌کند تا به جامعه آفریقایی‌ـ‌کارائیبی گاریفونا که دوران جوانی‌اش را در آن گذرانده بازگردد؛ سفری برای یافتن ریشه‌ها و احساس تعلق.

«او تنها نبود» (She Was Not Alone) ساخته حسین الاسدی که از حمایت صندوق برتا جشنواره برخوردار بوده، زندگی زائره، زنی سالخورده در تالاب‌های جنوب عراق را دنبال می‌کند؛ زنی که با طبیعت پیوندی نزدیک دارد و محیط زندگی‌اش هر روز بیشتر در معرض تهدید قرار می‌گیرد.

در «افسانه مدرن کولی» (A Modern Roma Fairytale) ساخته رالوکا لوپاشکو، نیکولتا، دختر ۱۰ ساله و نوه یک پادشاه کولی، رؤیای زندگی در قصری مرمری را در سر می‌پروراند؛ در حالی که زنان اطرافش با محدودیت‌های سنت‌های مردسالارانه‌ای دست‌وپنجه نرم می‌کنند که آینده او را نیز شکل خواهند داد.

مستند «هر مرگ مرا کوچک‌تر می‌کند» (Every Death Diminishes Me) ساخته سرگی بازهنوف نیز داستان فیلم‌سازی را روایت می‌کند که برای حضور در خط مقدم به‌عنوان امدادگر پزشکی آموزش می‌بیند و همکارانش را هنگام مداوای مجروحان و مواجهه با پیامدهای انسانی جنگ ثبت می‌کند.

فرانت‌لایت؛ از صنعت تسلیحات تا جراحی زیبایی در تهران

بخش فرانت‌لایت (Frontlight) شامل ۱۶ فیلم است که موضوعاتی از مسائل فوری و مناقشه‌برانگیز روز تا پرتره هنرمندان و آثارشان را بررسی می‌کنند. ۱۵ فیلم این بخش نخستین نمایش جهانی یا بین‌المللی خود را در جشنواره تجربه خواهند کرد.

در مستند «انفجار بزرگ!» (The Big Boom!) ساخته گابریل تژدور، یک کارخانه تولید تسلیحات در شهر کازانلاک بلغارستان به تصویر کشیده می‌شود؛ محیطی سرشار از تناقض که در آن مسلسل‌ها و موشک‌ها برای اوکراین ساخته می‌شوند، در حالی که بسیاری از کارکنان کارخانه طرفدار ولادیمیر پوتین هستند.

«آسمان بی‌مرد» (No Man’s Air) ساخته پیتر دِلوپوت و گرکو دِ رویتر، خاطرات خلبانی را بازگو می‌کند که آخرین پرواز به فرودگاه نیکوزیا را در ژوئیه ۱۹۷۴ انجام داد؛ زمانی که حمله نظامی ترکیه به قبرس در آستانه وقوع بود.

مستند «تهران، زیر پوست» (Tehran, Under the Skin) ساخته افسانه سالاری به کلینیک‌های زیبایی تهران وارد می‌شود تا فشارهای اجتماعی و فرهنگی پشت گسترش جراحی‌های زیبایی در ایران را بررسی کند؛ جامعه‌ای محافظه‌کار که در آن درباره ظاهر زنان و معیارهای زیبایی محدودیت‌هایی اعمال می‌شود.

در «جنین و نکبتی که میان ماست» (Jenin & the Nakba Between Us)، سرین حسنی به زادگاه والدینش در کرانه باختری اشغالی بازمی‌گردد. او با کنار هم قرار دادن آرشیو خانوادگی و گفت‌وگو با ساکنان، تصویری از سرزمینی ارائه می‌دهد که آوارگی، اشغال و حافظه تاریخی در شکل‌گیری آن نقش داشته‌اند.

مستندهایی درباره ایلان ماسک و الیزابت هولمز در برنامه جشنواره

اعلام برنامه تازه جشنواره، به بخش‌های دیگری از جمله «ساینْد»، «زاویه مرده: زمینه مشترک»، «ویژه‌های مستند داک‌لب»، «بهترین‌های جشنواره‌ها» و نمایش‌های ویژه نیز گسترش یافته است.

در میان آثار تازه‌اضافه‌شده به بخش ساینْد، مستند «ماسک» (Musk) ساخته الکس گیبنی قرار دارد که به قدرت و نفوذ ایلان ماسک می‌پردازد. «تو می‌توانی همه‌چیز را ببینی» (You Can See Everything) ساخته نیتن فیلدر و لنس اوپنهایم نیز پرتره‌ای پیچیده از الیزابت هولمز، بنیان‌گذار بدنام شرکت ترانوس، ارائه می‌دهد.

«شانزده لحظه از زندگی من» (Sixteen Moments of My Life) ساخته آلبرت سرا نیز اینگرید کاون را هنگام اجرای زنده در تئاتر بوُف دو نور پاریس به تصویر می‌کشد.

در بخش نمایش‌های ویژه، نسخه مرمت‌شده فیلم «۳۰ مه ۱۹۶۹؛ فریاد یک مردم» (۳۰ mei, ۱۹۶۹ (gritu di un pueblo)) ساخته جان لیرْدام، به رویداد تاریخی قیام کوراسائو و نابرابری‌های استعماری و تبعیض نژادی زمینه‌ساز آن بازمی‌گردد.

همچنین در بخش ویژه داک‌لب، تجربه واقعیت مجازی «در تعقیب ضرب‌آهنگ‌های تکراری» (In Pursuit of Repetitive Beats) ساخته دارن امرسون معرفی شده است. این اثر که پیش‌تر در سال ۲۰۲۲ در جشنواره حضور داشت، صحنه موسیقی رِیو بریتانیا در اواخر دهه ۱۹۸۰ را بازآفرینی می‌کند و در بیستمین سالگرد داک‌لب، در قالبی تازه با امکان تجربه گروهی و چندکاربره ارائه خواهد شد.

داک‌لب؛ مرزهای تازه مستند در واقعیت مجازی و روایت دیجیتال

رقابت مستند فراگیر داک‌لب (IDFA DocLab Competition for Immersive Non-Fiction) شامل ۱۰ اثر است که با استفاده از واقعیت مجازی، اجراهای زنده، تجربه‌های گنبدی و آثار چندحسی، مرزهای متعارف سینمای مستند را گسترش می‌دهند.

به گفته برگزارکنندگان، برخی آثار مخاطب را به تجربه‌ای نزدیک و جسمانی از واقعیت‌هایی می‌برند که ممکن است در حالت عادی دور از دسترس به نظر برسند. گروهی دیگر به بدن و ادراک انسان می‌پردازند؛ از تغییر دیجیتال تصویر ذهنی ما از خودمان و دعوت از میکروبیوم بدن به تجربه‌ای حسی گرفته تا مواجهه با سوگ از طریق بزرگ‌نمایی فرایند تجزیه پیکر یک عزیز. این آثار می‌کوشند مرگ و اندوه را در پیوند با اکوسیستم گسترده‌تری که انسان بخشی از آن است بررسی کنند.

رقابت روایت‌گری دیجیتال داک‌لب نیز ۹ عنوان را در بر می‌گیرد. این بخش به هنر دیجیتال، بازی‌ها، چیدمان‌های تعاملی و اجراهای زنده اختصاص دارد و آثاری را معرفی می‌کند که رابطه انسان با فناوری را از زاویه‌های تازه بررسی می‌کنند.

برخی از این پروژه‌ها به سازوکارهای دیجیتال مؤثر بر زندگی روزمره می‌پردازند و الگوریتم‌ها را به چالش می‌کشند؛ برخی دیگر با ساخت جهان‌های تعاملی و استفاده از فناوری بازی‌سازی، مخاطب را وارد تجربه‌هایی فراتر از واقعیت روزمره می‌کنند. رابطه میان جهان فیزیکی و دیجیتال، صمیمیت، میل و ارتباط انسانی نیز از موضوعات این بخش است.

جوایز جشنواره مستند آمستردام چه زمانی اهدا می‌شوند؟

جشنواره علاوه بر معرفی فیلم‌ها، نامزدهای جوایز میان‌بخشی خود را نیز اعلام کرده است؛ جوایزی که به دستاوردهای برجسته هنری در بخش‌های مختلف برنامه اختصاص دارند.

جایزه بهترین فیلم بلند اول به آثاری تعلق می‌گیرد که صدایی خلاقانه و متمایز از فیلم‌سازان تازه‌کار ارائه می‌کنند. فیلم‌های بخش‌های مسابقه بین‌الملل، انویژن، لومینوس و فرانت‌لایت می‌توانند برای این جایزه رقابت کنند. برنده این بخش ۵ هزار یورو دریافت خواهد کرد و هیئتی بین‌المللی انتخاب نهایی را بر عهده دارد.

فیلم‌های نامزد بهترین فیلم بلند اول همچنین واجد شرایط دریافت جایزه فدراسیون بین‌المللی منتقدان فیلم، فیپرشی، هستند.

جایزه بهترین فیلم هلندی جشنواره نیز استعدادهای سینمای مستند این کشور را در بخش‌های مختلف برنامه برجسته می‌کند و جایزه‌ای ۵ هزار یورویی دارد. جایزه «بیلد اند خِلویْد ـ ری‌فریم» برای بهترین استفاده خلاقانه از آرشیو نیز به اثری اهدا می‌شود که استفاده برجسته‌ای از تصاویر و مواد آرشیوی داشته باشد.

برندگان جوایز در مراسم اختتامیه و اهدای جوایز جشنواره در ۱۹ نوامبر معرفی خواهند شد. به این ترتیب، دوره سی‌ونهم IDFA با مجموعه‌ای گسترده از روایت‌های سیاسی، اجتماعی، شخصی و تجربه‌های نوآورانه در سینمای مستند، بار دیگر جایگاه آمستردام را به‌عنوان یکی از مراکز مهم این گونه سینمایی برجسته می‌کند.