مهرداد اسکویی: فرهنگ نباید تعطیل شود؛ «روباه و ماه صورتی» در مسیر اسکار
چارسو پرس: مهرداد اسکویی، عکاس و مستندساز، که این روزها در تهران و برخی شهرهای دیگر مشغول نمایش فیلم، رونمایی از کتاب‌های تازه و پیگیری پروژه‌های جدید خود است، در گفت‌وگویی با ایسنا درباره تازه‌ترین فعالیت‌هایش، وضعیت فیلم «روباه و ماه صورتی»، مستند جدید «هنوز خیره به خورشید»، پژوهش‌های تاریخی و تصویری و نگاهش به آینده سینمای مستند سخن گفته است.
اسکویی که چند هفته پیش، پس از تجربه‌ای تلخ در مسیر سفر به جشنواره داکیوفست، به ایران بازگشته است، در این مدت دو کتاب «سفرنامه‌های مصور مظفرالدین‌شاه؛ سفر کنترکس‌ویل فرانسه» و «غیاب شاعرانه» را رونمایی کرده و دو دقیقه از فیلم جدید خود با عنوان «هنوز خیره به خورشید» را نیز به نمایش گذاشته است.
«هنوز خیره به خورشید» از نظر ساختار به «روباه و ماه صورتی» شباهت دارد و طبق برنامه‌ریزی گروه تولید، قرار است حدود دو سال دیگر آماده شود. اسکویی همچنین قرار است به‌زودی به اسپانیا سفر کند و ریاست هیأت داوران جشنواره فیلم مستند بارسلونا را بر عهده داشته باشد.
در همین حال، فیلم «روباه و ماه صورتی» که به کارگردانی مشترک مهرداد اسکویی و ثریا اخلاقی ساخته شده، همچنان مسیر عرضه و حضور بین‌المللی خود را ادامه می‌دهد. این فیلم در نخستین نمایش جهانی خود در جشنواره ایدفا ۲۰۲۵ جایزه بهترین فیلم بخش مسابقه بین‌الملل را دریافت کرد و پس از آن نیز در جشنواره‌های متعدد بین‌المللی نمایش داده شد. گزارش ایسنا در شهریور ۱۴۰۵ نیز از خرید حق پخش فیلم توسط «کینو لوربر» و جدی‌تر شدن مسیر آن در رقابت اسکار خبر داده است.
امید اسکویی برای ادامه مسیر «روباه و ماه صورتی» در اسکار
مهرداد اسکویی درباره آخرین وضعیت «روباه و ماه صورتی» و فعالیت‌های انجام‌شده برای حضور این فیلم در رقابت اسکار گفت که همراه با ثریا اخلاقی، سیاوش جمالی و همکاران خارجی، کمپین معرفی فیلم را پیگیری می‌کنند.
او با اشاره به مسیر دشوار حضور در اسکار گفت که تا امروز درگیر جلسات و فعالیت‌های متعددی در این زمینه بوده‌اند و تیمی مشخص برای پیگیری امور فیلم شکل گرفته است. اسکویی تأکید کرد که پیچیدگی این مسیر برای او بیش از حد انتظار بوده و با وجود موفقیت‌های جشنواره‌ای فیلم، آثار دیگری نیز در این رقابت حضور دارند که از پشتیبانی مالی و رسانه‌ای گسترده‌ای برخوردارند.
به گفته این مستندساز، رسیدن به اعضای آکادمی اسکار و معرفی فیلم به آنها نیازمند منابع مالی و تبلیغاتی قابل توجهی است. او اظهار امیدواری کرده است که «روباه و ماه صورتی» بتواند به جمع ۱۵ فیلم راه پیدا کند و سپس برای حضور در میان پنج نامزد نهایی رقابت کند؛ مسیری که به گفته او در مراحل بعدی پیچیده‌تر خواهد شد.
«روباه و ماه صورتی» به کارگردانی مشترک مهرداد اسکویی و ثریا اخلاقی، روایت زندگی ثریا، هنرمند جوان افغانستانی، است که در سنین نوجوانی به نقاشی و مجسمه‌سازی روی آورده و برای پیوستن به مادرش در اتریش، سال‌ها در تلاش برای خروج از ایران بوده است. ویژگی مهم فیلم، شیوه تولید آن است؛ بخش عمده تصاویر توسط خود ثریا و با تلفن همراهش ثبت شده و این تصاویر در کنار انیمیشن و فیلمبرداری از آثار هنری او قرار گرفته‌اند.
اسکویی پیش‌تر نیز درباره شیوه تولید این فیلم گفته بود که این اثر حاصل یک فرایند هفت‌ساله است و انتخاب ثریا به‌عنوان سوژه، در جریان پژوهش‌های طولانی او شکل گرفته است. او همچنین ثبت نام ثریا اخلاقی به‌عنوان کارگردان مشترک فیلم را به دلیل نقش مستقیم او در فیلمبرداری تصاویر اثر دانسته است.
سومین شخصیت سه‌گانه جدید در راه است
اسکویی درباره پروژه‌های تازه خود نیز توضیح داد که معمولاً فیلم‌هایش را در قالب مجموعه‌ها و ساختارهای چندگانه طراحی می‌کند. او پس از تجربه ساخت مجموعه چهارگانه درباره نوجوانان کانون اصلاح و تربیت و همچنین مجموعه شش‌قسمتی «نصرت کریمی؛ هنرمند بودن در ایران»، اکنون سه‌گانه تازه‌ای را دنبال می‌کند که هر قسمت آن ساختاری شبیه یک سفر ادیسه‌وار دارد.
در این سه‌گانه، هر شخصیت رویایی بزرگ دارد و برای رسیدن به آن وارد سفری طولانی می‌شود. «ثریا» در «روباه و ماه صورتی» در پی رسیدن به مادرش سفر می‌کند، «اسماعیل» در «هنوز خیره به خورشید» رویای سفر به دماوند و اورست را دارد و شخصیت سوم نیز دختری است که رویایی بزرگ را دنبال می‌کند.
اسکویی می‌گوید حدود دو هفته است که کار روی پروژه سوم را آغاز کرده‌اند و در حال بررسی شخصیت مورد نظر هستند تا مشخص شود آیا ظرفیت لازم برای ادامه این مسیر را دارد یا نه.
پروژه «هنوز خیره به خورشید» نیز همچنان در دست تولید است و اسکویی پیش‌تر گفته بود این فیلم دومین قسمت از سه‌گانه مستندی اوست که پس از «روباه و ماه صورتی» ساخته می‌شود.
از ایرج افشار تا پژوهش تصویری تاریخ ایران
بخش مهمی از فعالیت‌های مهرداد اسکویی در سال‌های اخیر به پژوهش درباره تاریخ تصویری ایران اختصاص پیدا کرده است؛ مسیری که به گفته خودش از حدود ۱۷ سال پیش آغاز شد.
او در توضیح این مسیر به دیداری با استادش ایرج افشار پیش از سال ۱۳۸۸ اشاره کرد؛ زمانی که افشار مجموعه‌ای از عکس‌ها و آلبوم‌های شخصی خود را به او نشان داده و پیشنهاد کرده بود اسکویی علاوه بر عکاسی و فیلمسازی مستند، به گردآوری و پژوهش روی کارت‌پستال‌های تصویری، عکس‌های تاریخی و نامه‌های مردم و تجارتخانه‌ها نیز بپردازد.
این پیشنهاد، به گفته اسکویی، سه مسیر را هم‌زمان در زندگی حرفه‌ای او شکل داد: عکاسی، فیلمسازی مستند و پژوهش در تاریخ عکاسی.
او برای این منظور گروهی از دانشجویان رشته‌های مختلف از جمله تاریخ، باستان‌شناسی، علوم اجتماعی و عکاسی را گرد هم آورد و پژوهش‌های مشترک را آغاز کرد.
اسکویی خود را فیلمساز و عکاسی می‌داند که به سمت پژوهش تاریخی رفته، اما تأکید می‌کند تمرکز او بیشتر بر «تاریخ بصری» است. از نگاه او، هر عکس به اندازه یک فیلم می‌تواند حامل قصه باشد و در پژوهش درباره تصاویر تاریخی نباید صرفاً به مشخصات معماری، ابعاد بنا یا نوع کاشی‌کاری اکتفا کرد؛ بلکه باید روایت انسانی و اجتماعی نهفته در تصویر نیز کشف شود.
او در سال‌های گذشته بیش از ۱۰ کتاب پژوهشی با همکاری همکارانش منتشر کرده و تمرکز این تحقیقات عمدتاً بر ایران و جهان اسلام بوده است. اسکویی در سفرهایش، از کتابفروشی‌ها و موزه‌ها گرفته تا بازارهای دست‌دوم و مجموعه‌های خصوصی، همواره در جست‌وجوی عکس‌ها و کارت‌پستال‌های تاریخی است.
تاریخ خرد؛ بازگرداندن صدای کسانی که دیده نشده‌اند
یکی از علایق مهم اسکویی، توجه به بخش‌هایی از تاریخ است که در روایت‌های رسمی کمتر دیده شده‌اند؛ زنان، کودکان، کارگران، بردگان و آدم‌های عادی.
او از همین منظر سراغ مفهوم «میکروهیستوری» یا تاریخ خرد رفته است. با همکاری سمیه امیری، کتابی درباره کودکان دوره قاجار منتشر کرده و اکنون نیز با همکاری دکتر محمد غفوری، کتاب دیگری درباره کودکان دوره پهلوی اول در دست انتشار دارد.
اسکویی معتقد است تصاویر تاریخی در بسیاری از موارد، فهم متفاوتی از مفهوم کودکی در دوره‌های گذشته ارائه می‌کنند. به گفته او، در بسیاری از عکس‌های قاجاری و دوره پهلوی اول، کودک با لباس، ژست و ظاهر یک انسان بزرگسال دیده می‌شود و همین تصاویر می‌تواند نشان دهد که تلقی امروزین از مفهوم کودکی در آن دوره‌ها وجود نداشته است.
کتاب «سفرنامه‌های مصور مظفرالدین‌شاه؛ سفر کنترکس‌ویل فرانسه» نیز حاصل همین رویکرد به تاریخ تصویری است. این کتاب که به کوشش مهرداد اسکویی و علیرضا بهارلو منتشر شده، حاصل پژوهش روی سفر مظفرالدین‌شاه به شهر کنترکس‌ویل فرانسه و مجموعه‌ای از کارت‌پستال‌ها، عکس‌ها و اسناد مرتبط با این سفر است.
ماجرای مظفرالدین‌شاه و کارت‌پستال‌های کنترکس‌ویل
اسکویی می‌گوید حدود سال ۱۳۹۰، در شهر کوچک کنترکس‌ویل در فرانسه، تعدادی کارت‌پستال پیدا کرده که تصاویر مظفرالدین‌شاه را نشان می‌دادند؛ یکی از تصاویر او را هنگام نوشیدن آب و دیگری او را در حال شکار کبوتر نشان می‌داد.
بعدها مشخص شد این شهر همان مکانی بوده که مظفرالدین‌شاه در مقاطع مختلف برای درمان به آن سفر کرده است. کنترکس‌ویل در آن دوره به دلیل آب معدنی و امکانات درمانی، محل رفت‌وآمد افراد مشهور و رجال بوده و عکاسی به نام «پرنو» نیز در آن فعالیت می‌کرده و از مسافران و اقامتگاه‌ها عکس می‌گرفته و کارت‌پستال منتشر می‌کرده است.
اسکویی در ادامه پژوهش‌های خود، ده‌ها کارت‌پستال از سفر مظفرالدین‌شاه پیدا کرد و سپس به سراغ مجلات، عکس‌ها و اسناد دیگر رفت. در این میان، تصاویری از او در موقعیت‌های مختلف از جمله بازی و حضور در تئاتر نیز به دست آمد.
چهار سال پس از آشنایی با علیرضا بهارلو، اسکویی این مجموعه را در اختیار او قرار داد و پیشنهاد شد کارت‌پستال‌ها در کنار سفرنامه و اسناد مربوط به سفر مظفرالدین‌شاه بررسی شوند. آنها بعدها با شهردار شهر کنترکس‌ویل دیدار کردند و تصاویر تاریخی را به مسئولان آنجا نشان دادند. برخی از این تصاویر برای خود مسئولان شهر نیز تازه بود.
اسکویی در سفر دیگری به کنترکس‌ویل، مکان‌هایی را که در کارت‌پستال‌های تاریخی دیده بود دوباره عکاسی کرد و برخی از فضاهای مرتبط با اقامت مظفرالدین‌شاه را یافت؛ از جمله اتاق اقامت، هتل، محل غذاخوری، راه‌پله‌ها و آبخوری.
کتاب حاضر جلد نخست مجموعه‌ای پنج‌جلدی است که در ادامه آن قرار است سفر مظفرالدین‌شاه به پاریس، سفرهای او به عثمانی و روسیه، سفر او به اروپا و در نهایت تدارک سفرهای فرنگ او بررسی شود.
از اسناد پلیس تا روایت خشونت علیه زنان
یکی دیگر از پروژه‌های پژوهشی اسکویی که به‌زودی منتشر می‌شود، به موضوع جنسیت و خشونت در اواخر قرن نوزدهم می‌پردازد. این کتاب بر اساس اسناد پلیس و با همکاری معصومه آقاجان‌پور نشلی شکل گرفته است.
اسکویی در توضیح این پروژه می‌گوید در این اسناد، پلیس با مردانی که زنان خود را به قتل رسانده‌اند گفت‌وگو کرده است. یکی از پرونده‌ها مربوط به زنی است که پس از زایمان، به دلیل امتناع از رابطه با همسرش کشته شده و در ابتدا مرگ او از سوی کدخدا و اهالی روستا به بیماری پس از زایمان نسبت داده شده است؛ اما اسناد پلیس روایت دیگری ارائه می‌کنند.
از نگاه اسکویی، اهمیت این اسناد در آن است که امکان شنیده شدن صدای کسانی را فراهم می‌کنند که در تاریخ رسمی حضور چندانی ندارند.
«غیاب شاعرانه» و واگذاری قدرت به شخصیت‌ها
کتاب دیگری که در این مدت درباره آثار اسکویی منتشر شده، «غیاب شاعرانه» است؛ پژوهشی از ستاره پیرخدری درباره سه فیلم «روزهای بی‌تقویم»، «آخرین روزهای زمستان» و «رویاهای دم صبح».
به گفته اسکویی، اهمیت این کتاب در این است که یک پژوهش عمیق و تک‌نگارانه درباره چند فیلم او شکل گرفته و تحلیل آثار از زاویه‌ای انجام شده که حتی خود او را ترغیب می‌کند دوباره فیلم‌هایش را تماشا کند و درباره آنها و پروژه‌های آینده‌اش عمیق‌تر بیندیشد.
موضوع اصلی این پژوهش، مفهوم «غیاب شاعرانه» در فیلم‌های اسکویی است؛ شیوه‌ای که در آن کارگردان و گروهش به‌تدریج حضور خود را کاهش می‌دهند تا شخصیت‌ها بتوانند جهان خود را بسازند.
اسکویی در توضیح این روش می‌گوید در «رویاهای دم صبح» به دختران اجازه داده است دوربین و میکروفن را ببینند، با آنها بازی کنند و حتی نقش او را به‌عنوان کارگردان تقلید کنند. به گفته او، این روش باعث شد شخصیت‌ها در فرایند فیلمسازی شریک شوند.
او معتقد است در سینمای مستند امروز، واگذاری بخشی از قدرت کارگردانی به شخصیت‌ها، به‌خصوص زنان، جوانان و کسانی که آسیب دیده‌اند یا صدایشان کمتر شنیده شده، می‌تواند به شکل تازه‌ای از فیلمسازی تعاملی منجر شود.
مهرداد اسکویی: سینمای مستند ایران به فرم‌های روایی تازه نیاز دارد
اسکویی در بخش دیگری از گفت‌وگوی خود درباره وضعیت سینمای مستند ایران، بر ضرورت تجربه شیوه‌های تازه روایت تأکید کرد.
او معتقد است مستندهایی که صرفاً از پلان‌های متعدد تشکیل می‌شوند و با کنار هم گذاشتن آنها تلاش می‌کنند محتوایی خطی تولید کنند، دیگر لزوماً با همان کارکرد گذشته در جهان امروز مواجه نمی‌شوند.
از نگاه او، سینمای مستند ایران باید بیش از پیش به ضعف‌های روایی و ساختاری توجه کند و به سراغ شیوه‌های تازه روایت در فیلمسازی برود؛ مسئله‌ای که به گفته خودش، او نیز در پروژه‌های آینده به دنبال تجربه کردن آن است.
«فرهنگ نباید تعطیل شود»
مهرداد اسکویی در بخش پایانی این گفت‌وگو با اشاره به شرایط اجتماعی و اقتصادی کشور، بر ضرورت تداوم فعالیت‌های فرهنگی تأکید کرد.
او معتقد است تولید کتاب و حفظ اسناد تصویری تاریخ ایران هزینه‌بر است، اما توقف این فعالیت‌ها می‌تواند باعث شود بخش‌هایی از تاریخ تصویری کشور برای همیشه ناشناخته باقی بماند.
به اعتقاد اسکویی، حتی اگر یک پژوهش در زمان انتشار کامل نباشد، انتشار آن می‌تواند مواد اولیه لازم برای پژوهش‌های بعدی را در اختیار محققان قرار دهد و مسیر مطالعات تازه را باز کند.
او می‌گوید از ۵۰سالگی به بعد تصمیم گرفته است بخش بیشتری از انرژی و تمرکز خود را به فیلمسازی، عکاسی، پژوهش و انتشار کتاب اختصاص دهد. اسکویی که نزدیک به دو دهه نیز سابقه تدریس دارد، تأکید می‌کند که نمی‌داند چند سال دیگر فرصت کار و زندگی خواهد داشت، اما همراه با همکارانش قصد دارد تا جایی که امکان دارد چند فیلم مستند و تعدادی کتاب عکاسی و پژوهشی درباره تاریخ ایران تولید و منتشر کند.
در پایان نیز بر اهمیت نسل تازه فیلمسازان تأکید کرد و خواستار فراهم شدن زمینه برای حضور جدی‌تر فیلمسازان جوان در چرخه سینمای خلاق ایران شد؛ نسلی که به گفته او از انرژی، توان، هوش و خلاقیت قابل توجهی برخوردار است.
