روایت تازه از فیلم توقیفی «خرس»؛ سعید رجبی فروتن از سرنوشت پرحاشیه اثر خسرو معصومی نوشت

چارسو پرس: فیلم سینمایی «خرس» ساخته خسرو معصومی که از سال ۱۳۹۰ تاکنون فرصت اکران عمومی پیدا نکرده بود، دو روز پیش (۲۵ خرداد) در سینماتک خانه هنرمندان ایران به نمایش درآمد. این اثر که در ارتباط با سینمای دفاع مقدس تعریف می‌شود، با وجود دریافت جوایزی از جشنواره فیلم فجر و همچنین کسب جایزه بزرگ جشنواره شانگهای، سال‌ها در توقیف باقی ماند و در نهایت نسخه‌ای از آن چند سال پیش به‌صورت غیرقانونی در فضای مجازی منتشر شد.

به مناسبت نمایش دوباره این فیلم، سعید رجبی فروتن، معاون پیشین ارزشیابی و نظارت سازمان سینمایی، یادداشتی با عنوان «خرس، فیلم شیرین خسرو» منتشر کرده و به ماجرای توقیف این فیلم و تبعات آن پرداخته است.

او در ابتدای یادداشت خود توضیح می‌دهد که فیلم «خرس» در دولت دهم موفق به دریافت پروانه ساخت شد اما همان دولت از صدور پروانه نمایش آن خودداری کرد و سه سال پیگیری تهیه‌کننده و سرمایه‌گذار نیز نتیجه‌ای در بر نداشت. به گفته وی، ۹ سال پس از تولید، نسخه‌ای از فیلم در اینترنت منتشر شد و خسارت سنگینی به سرمایه‌گذاران آن وارد کرد.

رجبی فروتن با اشاره به اینکه معمولاً با تغییر دولت‌ها وضعیت فیلم‌های توقیفی تغییر می‌کند، این پرونده را استثنایی توصیف کرده و معتقد است فیلم در همان دوره مدیریتی که مجوز ساخت گرفته بود، از نمایش محروم شد.

او همچنین به مقررات صدور مجوزهای سینمایی اشاره کرده و یادآور می‌شود که دریافت پروانه ساخت الزاماً به معنای صدور پروانه نمایش نیست؛ موضوعی که به اعتقاد او امکان تغییر کامل رویکرد نهادهای تصمیم‌گیر را فراهم می‌کند، بدون آنکه خسارتی به سرمایه‌گذاران پرداخت شود یا مسئولیتی متوجه صادرکنندگان مجوز ساخت باشد.

در این یادداشت آمده است که برخی مخالفان فیلم، «خرس» را اثری ضدجنگ تلقی می‌کردند و معتقد بودند تصویر مناسبی از یک رزمنده داوطلب ارائه نمی‌دهد؛ برداشتی که پیش‌تر نیز درباره فیلم «طبل بزرگ زیر پای چپ» مطرح شده بود.

داستان «خرس» درباره نورالدین است که پس از سال‌ها مفقودالاثر بودن به زادگاهش بازمی‌گردد و درمی‌یابد همسرش گلی در غیاب او ازدواج کرده است. نورالدین تلاش می‌کند از راه قانونی زندگی گذشته خود را بازپس بگیرد، اما سوءظن‌های همسر جدید گلی، یعنی افرا، به وقوع حوادثی تلخ و جنایی منجر می‌شود.

رجبی فروتن ضمن اشاره به برخی ضعف‌های فیلمنامه تأکید می‌کند که نقد هنری یک اثر زمانی معنا پیدا می‌کند که امکان نمایش قانونی آن فراهم باشد و حقوق مادی و معنوی سازندگانش تضییع نشود. او یادآور می‌شود که طی سال‌های پس از انتشار غیرقانونی فیلم، هیچ مرجع رسمی برداشت ضدملی یا ضدارزشی از آن ارائه نکرده است.

وی همچنین با اشاره به تجربه مشابه جواد نوروزبیگی در پرونده فیلم «برادران لیلا»، از تأخیر در صدور مجوز نمایش و پیامدهای آن انتقاد کرده و معتقد است این روند زمینه انتشار غیرقانونی آثار را فراهم کرده است.

رجبی فروتن در بخش دیگری از یادداشت خود به نبود استفاده مؤثر از ظرفیت «هیأت عالی نظارت بر نمایش» برای بازبینی تصمیم‌های مربوط به توقیف فیلم‌ها اشاره می‌کند و آن را یکی از نقاط ضعف ساختار نظارتی سینمای ایران می‌داند.

او یادآور می‌شود که فیلم «خرس» در سی‌امین جشنواره فیلم فجر به نمایش درآمد و فرهاد اصلانی برای بازی در این فیلم موفق به دریافت سیمرغ بلورین بهترین بازیگر مرد شد و دلپاک نیز جایزه بهترین صداگذاری را کسب کرد. به اعتقاد وی، احتمال دارد حواشی و پرونده‌سازی‌ها علیه فیلم پس از حضور آن در جشنواره شکل گرفته باشد.

این مدیر پیشین سینمایی در ادامه از طراحی صدای «خرس» به عنوان یکی از نقاط قوت برجسته اثر یاد کرده و آن را نمونه‌ای آموزشی در مهندسی صدا توصیف می‌کند، هرچند معتقد است در برخی صحنه‌ها، پس‌زمینه‌های تصویری می‌توانستند بهتر به ایجاد حس بدگمانی و فضای دراماتیک کمک کنند.

او همچنین باور دارد برخی روابط میان شخصیت‌های اصلی، به‌ویژه ارتباط نورالدین و گلی، بیش از اندازه با الگوهای جامعه مدرن طراحی شده و با بافت سنتی جغرافیای داستان همخوانی کامل ندارد. به اعتقاد وی، حضور شخصیت‌های فرعی می‌توانست به باورپذیری این روابط و پیشبرد روایت کمک بیشتری کند.

رجبی فروتن در پایان با اشاره به واگذاری حقوق فیلم به مؤسسه رسانه‌های تصویری و سپس بنیاد سینمایی فارابی، ابراز امیدواری می‌کند که «خرس» پس از سال‌ها بلاتکلیفی، امکان نمایش رسمی در سکوهای پخش فیلم را پیدا کند و بخشی از خسارت‌های معنوی واردشده به سازندگان آن جبران شود.