«گیشه ۲»؛ دوربین حسن جودکی و حافظه ۲۳ ساله تئاتر شهر
- مستند کوتاه «گیشه ۲» با روایت خاطرات حسن جودکی از سال‌های مدیریت گیشه تئاتر شهر و ثبت تمرین‌های بهرام بیضایی، به سندی تصویری از بخشی از تاریخ تئاتر ایران تبدیل شده است.
چارسو پرس: حسن جودکی، کارگردان مستند «گیشه ۲»، این فیلم را حاصل تجربه‌ای شخصی و ادای دین به سال‌هایی می‌داند که فضای تئاتر ایران برای او و بسیاری از علاقه‌مندان، شور و هیجان دیگری داشت.
او با یادآوری سال‌های مدیریت گیشه تئاتر شهر از صف‌های طولانی تماشاگران در اطراف این مجموعه سخن گفته است؛ دوره‌ای که فروش الکترونیک هنوز وجود نداشت و حضور مخاطبان در مقابل سالن‌ها، خود بخشی از زندگی روزمره تئاتر محسوب می‌شد.
جودکی همچنین پلاتوهای زیرزمین تئاتر شهر را نوعی کلاس درس برای شناخت تئاتر توصیف کرده است؛ فضایی که در آن می‌شد از نزدیک با تمرین‌ها و روند شکل‌گیری آثار نمایشی مواجه شد.
خاطره‌ای از بهرام بیضایی در بالکن سالن چهارسو
یکی از بخش‌های مهم خاطرات جودکی به سال ۱۳۸۲ و تمرین‌های بهرام بیضایی بازمی‌گردد.
او روایت کرده است که برای تماشای تمرین بیضایی در بالکن سالن چهارسو ایستاده بود و بیضایی متوجه حضور فردی در تاریکی بالکن شده است. بیضایی از او پرسیده بود: «تو کی هستی که آن بالا ایستادی؟ من فکر می‌کردم تو ممیز یا بازبین هستی.»
جودکی خود را معرفی کرده و گفته بود که مدیر گیشه است. پس از تأیید دوستان، بیضایی به او گفته بود اگر می‌خواهد تمرین را تماشا کند، باید از تاریکی بالکن خارج شود و در ردیف اول بنشیند.
جودکی این اتفاق را نقطه عطفی در زندگی خود دانسته است؛ خاطره‌ای که حالا از طریق تصاویر ثبت‌شده در «گیشه ۲» ابعادی فراتر از یک خاطره شخصی پیدا کرده است.
یک آرشیو شخصی که به سند تئاتر تبدیل شد
جودکی درباره وجوه فنی و ساختاری مستند گفته است «گیشه ۲» بیش از آنکه حاصل یک قاعده مشخص سینمایی باشد، ثبت تجربه‌ای شخصی و خاطره‌وار است.
او تلاش کرده روزهای تمرین را به‌عنوان سندی از یک مشق تئاتری و پیوند میان تقدیر و عشق به صحنه ثبت کند؛ نگاهی که باعث شده فیلم بیش از یک روایت درباره گذشته خود او، به تصویری از فضای تئاتر شهر در یک دوره تاریخی تبدیل شود.
این مستند در واقع حاصل مجموعه‌ای از راش‌هایی است که سال‌ها در آرشیو شخصی جودکی باقی مانده‌اند و سرانجام در یک فرآیند تدوینی متأخر، در کنار یکدیگر قرار گرفته و به روایت کنونی رسیده‌اند.
علی افشار: تصاویر، حافظه جمعی تئاتر را زنده می‌کنند
علی افشار، مجری برنامه، با اشاره به فرم روایی و تصاویر نمادین مستند، بر نقش آن در بازخوانی حافظه جمعی تئاتر تأکید کرد.
او یادآور شد که در مهر ۱۳۸۲، اجراهای «شب هزار و یکم» شکل گرفت و تماشای دوباره تصاویر آن دوره توانسته خاطرات و تجربه‌های مربوط به آن سال‌ها را برای مخاطبان زنده کند.
افشار همچنین استفاده از آرشیوهای مطبوعاتی در کنار تصاویر دست‌اول را یکی از نقاط قوت فیلم دانست. به گفته او، جودکی تنها به بریده‌های روزنامه‌ها اکتفا نکرده و مخاطب را با خود بیضایی و دیدگاه‌های او نیز مواجه کرده است.
از نگاه افشار، همین رویکرد «گیشه ۲» را از یک گزارش ساده فراتر برده و به سندی زنده از فضای تئاتر آن سال‌ها تبدیل کرده است.
محسن حسن‌زاده: «گیشه ۲» سند تاریخ شفاهی و بصری تئاتر است
سیدمحسن حسن‌زاده، منتقد و کارشناس تئاتر، بر ماندگاری تصاویر ثبت‌شده در این مستند تأکید کرد و آنها را نمونه‌ای از لحظاتی دانست که با وجود گذشت زمان همچنان زنده و جاری‌اند.
او با اشاره به استعاره‌هایی مانند در و قفل در، توانایی جودکی در بازسازی فضای تمرین‌های تئاتر شهر و ثبت اشتیاق نسلی به هنر نمایش را مورد توجه قرار داد.
حسن‌زاده که عضو هیئت‌مدیره انجمن نویسندگان، منتقدان و پژوهشگران خانه تئاتر است، «گیشه ۲» را سندی مهم برای ثبت تاریخ شفاهی و بصری تئاتر دانست و تأکید کرد اگر کارکنان دیگری در تئاتر شهر نیز با همین دلباختگی دوربین به دست می‌گرفتند، امروز گنجینه‌ای بزرگ از تاریخ این مجموعه در اختیار بود.
به اعتقاد او، تفاوت چنین مستندی با روایت‌های شفاهی در این است که مخاطب به جای شنیدن ماجرا، خودِ واقعه را می‌بیند.
از گیشه و صف تماشاگران تا جهان بیضایی
حسن‌زاده همچنین به ساختار روایی فیلم اشاره کرد. به گفته او، مستند از آشفتگی‌های گیشه، صف‌های طولانی و مشکلات مدیریتی آغاز می‌شود، اما در ادامه به خود اثر، گفت‌وگوها و جلسات نقد و بررسی آثار بیضایی می‌رسد.
این تغییر مسیر اگرچه خط روایی ابتدایی فیلم را تا حدودی دگرگون کرده، اما از نظر او، ارزش تصاویر باعث شده اهمیت سندی اثر افزایش پیدا کند.
او همچنین جلسات پرسش و پاسخ با بهرام بیضایی را فراتر از گفت‌وگوهای معمول دانست؛ جلساتی که از خلال آنها می‌توان دیدگاه‌های بنیادین بیضایی درباره هستی، پیرامون و آثارش را بهتر شناخت و نسبت نمایش با اندیشه خالق آن را دریافت.
تدوین؛ تلاشی برای پیوند دادن گذشته و حال
حسن‌زاده معتقد است به نظر می‌رسد سازنده در مرحله تدوین، با توجه به برخی کمبودهای روایی، از راش‌ها و تمهیدات بصری دیگری برای برقراری پیوند میان آغاز و پایان اثر و ایجاد انسجام بیشتر استفاده کرده است.
به این ترتیب، «گیشه ۲» فقط مجموعه‌ای از خاطرات پراکنده نیست، بلکه تلاش می‌کند از میان آرشیو شخصی سازنده، تصویری منسجم از یک دوره مشخص در تاریخ تئاتر شهر استخراج کند.
دوربین‌های هندی‌کم و ثبت شور تئاتر
حسن جودکی درباره دشواری‌های تولید نیز از محدودیت‌های دریافت مجوز و نبود تجهیزات حرفه‌ای سخن گفته است.
به گفته او، بسیاری از تصاویر با دوربین‌های هندی‌کم ثبت شده‌اند، اما هدف اصلی همواره این بوده که شور و هیجان تئاتر در قاب باقی بماند؛ از ورود تماشاگر و آماده شدن گروه گرفته تا لحظه آغاز اجرا.
این نگاه باعث شده ارزش «گیشه ۲» صرفاً در کیفیت فنی تصاویر خلاصه نشود و اهمیت اصلی فیلم در چیزی قرار گیرد که در آنها ثبت شده است: آدم‌ها، فضاها، تمرین‌ها و جزئیاتی که ممکن بود با گذر زمان از حافظه تئاتر ایران حذف شوند.
«گیشه ۲»؛ سندی برای یک دوره از تئاتر ایران
«گیشه ۲» در نهایت از یک خاطره شخصی شروع می‌شود، اما دامنه آن به حافظه جمعی تئاتر شهر می‌رسد.
حضور بهرام بیضایی، تمرین‌های «شب هزار و یکم»، صف‌های طولانی مخاطبان، پلاتوهای تئاتر شهر، جلسات گفت‌وگو و نقد و بررسی و حتی مشکلات گیشه، همه در کنار یکدیگر تصویری از یک دوره را شکل می‌دهند که اکنون بیش از دو دهه از آن گذشته است.
ارزش چنین تصاویری در همین‌جاست: آنها دیگر فقط خاطره حسن جودکی نیستند. به بخشی از حافظه دیداری تئاتر ایران تبدیل شده‌اند؛ حافظه‌ای که اگر ثبت نمی‌شد، امروز بخشی از آن را تنها باید از خلال روایت‌های شفاهی بازسازی می‌کردیم.
نمایش «گیشه ۲» در خانه هنرمندان ایران
در پنجاه‌وهشتمین برنامه از سلسله جلسات نمایش فیلم‌تئاترها، مستند کوتاه «گیشه ۲» از مجموعه مستندهای انجمن منتقدان، نویسندگان و پژوهشگران خانه تئاتر، عصر چهارشنبه ۱۵ مهر ۱۴۰۵ در سالن استاد ناصری خانه هنرمندان ایران به نمایش درآمد.
پس از نمایش فیلم، نشست نقد و تحلیل آن با حضور حسن جودکی و سیدمحسن حسن‌زاده برگزار شد.
