حضور «شرم و پول» ساخته ویسار مورینا در جشنواره فیلم سارایوو
- فیلم «شرم و پول» به کارگردانی ویسار مورینا، برنده جایزه بزرگ هیئت داوران جشنواره ساندنس، داستان فروپاشی تدریجی یک خانواده در کوزوو زیر فشار فقر، شکاف طبقاتی و بحران اقتصادی را روایت میکند؛ فیلمی که به گفته کارگردان، اگرچه ریشه در واقعیتهای اجتماعی کوزوو دارد، اما تصویری هشداردهنده از آینده اروپا ارائه میدهد.
چارسو پرس: ویسار مورینا، کارگردان برنده جایزه بزرگ هیئت داوران جشنواره ساندنس، با فیلم «شرم و پول» به جشنواره فیلم سارایوو بازگشته است؛ جشنوارهای که پیشتر نیز موفقیت مهمی در آن به دست آورده بود. سومین فیلم بلند مورینا که اوایل سال جاری میلادی جایزه بزرگ هیئت داوران ساندنس را در پارکسیتی از آن خود کرد، این بار در بخش مسابقه اصلی جشنواره سارایوو به نمایش درآمده است.
منتقد ارشد سینمایی ورایتی، گای لاج، در نقد خود از این فیلم در جشنواره ساندنس، «شرم و پول» را تصویری دقیق و تیزبینانه از یک خانواده کوزوویی دانسته که میان طبقات اجتماعی گرفتار شدهاند؛ فیلمی که به شکلی آرام اما فرساینده، استیصال اقتصادی و استثمار در اروپای معاصر را به تصویر میکشد.
مورینا پیش از این با فیلم «تبعید» نیز در جشنواره ساندنس حضور داشت. این فیلم که در سال ۲۰۲۰ در پارکسیتی به نمایش درآمد، همان سال جایزه اصلی جشنواره فیلم سارایوو را دریافت کرد.
«تبعید» درباره یک مهاجر اهل کوزوو بود که پس از مجموعهای از اتفاقات تهدیدآمیز، به تدریج درگیر پارانویا میشود. این فیلم تا حدی از تجربههای شخصی مورینا الهام گرفته بود. او که در کوزوو متولد شده، در دهه ۱۹۹۰ همراه خانوادهاش به آلمان مهاجرت کرد؛ یعنی پیش از جنگی که در نهایت به استقلال کوزوو انجامید.
داستان فیلم «شرم و پول»
«شرم و پول» داستان شابان با بازی آستریت کاباشی و هاتیخه با بازی فلونیا کودِلی را روایت میکند؛ زوجی در دهه ۴۰ زندگی که همراه خانواده گسترده خود در منطقهای روستایی در کوزوو زندگی میکنند و با کار در مزرعه، زندگی ساده و دشواری را میگذرانند.
اما یک اختلاف خانوادگی به خیانتی دردناک منجر میشود و زندگی آنها به یکباره از هم میپاشد. خانواده شابان و هاتیخه که شامل مادر شابان و دختران خردسال این زوج نیز میشود، مجبور به ترک خانه و مهاجرت به پریشتینا، پایتخت کوزوو، میشوند.
در شهر، فشار تأمین هزینههای زندگی بیش از هر زمان دیگری بر دوش زن و شوهر سنگینی میکند. آنها با انجام کارهای موقت و مشاغل مختلف تلاش میکنند راهی برای ادامه زندگی در پایتختی پیدا کنند که تحت تأثیر سرمایهداری شدید و شکاف طبقاتی قرار گرفته است.
اما فشار بیوقفه زندگی روزمره سرانجام شابان را به نقطه فروپاشی میرساند.
تصویری از کوزووی پس از جنگ
اگرچه «شرم و پول» عمیقاً در واقعیتهای سیاسی و اجتماعی کوزوو ریشه دارد، مورینا این فیلم را تنها داستان یک کشور نمیداند.
به باور او، کوزوو میتواند نمونهای هشداردهنده از مسیر حرکت اروپای امروز باشد؛ قارهای که در سالهای اخیر با افزایش هزینههای زندگی، بحران مسکن، دستمزدهای راکد و عمیقتر شدن فاصله میان ثروتمندان و اقشار کمدرآمد مواجه شده است.
مورینا در این باره میگوید:
«ما در آلمان در واقع به نقطهای نزدیک میشویم که احساس میکنیم مستقیماً به سمت شرایطی شبیه آنچه در کوزوو میبینیم حرکت میکنیم. این فیلم نگاهی به گذشته و هشداری برای آینده است.»
فیلم تصویری تلخ و تیره از کوزوو ارائه میدهد؛ کشوری که زخمهای جنگ هنوز بر آن باقی است و ساختار اجتماعی آن به تدریج در حال فرسوده شدن است.
در یکی از مهمترین لحظات فیلم، آلبان، برادر هاتیخه با بازی آلبان اوکای، که یک تاجر تازهبهدورانرسیده و ثروتمند است، با اکراه خانواده گرفتار را در خانه خود میپذیرد.
او به شابان یادآوری میکند:
«همه چیز جای خودش را دارد. هر آدمی هم همینطور.»
این جمله به نوعی خلاصهای از جهان اجتماعی فیلم است؛ جهانی که در آن جایگاه هر انسان تا حد زیادی با وضعیت مالی و اقتصادی او تعیین میشود.
وقتی فقر ارزش انسان را تعیین میکند
برای شابان و هاتیخه، زندگی شهری به مجموعهای از مشاغل کممهارت و کمدرآمد تبدیل میشود؛ کارهایی که تنها برای زنده ماندن و تأمین ابتداییترین نیازهای خانواده انجام میدهند.
این وضعیت بهخصوص در مورد شابان نمود پیدا میکند. هنگامی که به او پیشنهاد میشود به عنوان نگهبان شب در یک مجتمع مسکونی حفاظتشده در حاشیه شهر کار کند، معنای واقعی شغل را برای همسرش توضیح میدهد:
«کاری است برای بیرون نگه داشتن آدمهای فقیری مثل خودمان.»
این جمله یکی از کلیدیترین ایدههای اجتماعی «شرم و پول» را آشکار میکند؛ اینکه چگونه طبقات اجتماعی حتی در محل زندگی و ساختار شهری نیز از یکدیگر جدا میشوند.
شابان به تدریج به سایهای از خود سابقش تبدیل میشود؛ انسانی که ارزش او در جامعهای گرفتار مناسبات اقتصادی، تا آخرین سکه محاسبه میشود.
مورینا در توضیح این وضعیت به جملهای اشاره میکند که زمانی از یک مرد اهل کوزوو شنیده بود:
«وقتی پول نداری، حتی مادرت هم دوستت ندارد.»
او میگوید:
«هیچ جملهای را به اندازه این عبارت به فیلم ارتباط نمیدهم.»
فیلمی درباره آدمهای به حاشیه راندهشده
«شرم و پول» را ویسار مورینا و دورونتینا باشا نوشتهاند.
تهیهکنندگی فیلم بر عهده ویکی بان و شرکت شولدنبرگ فیلمز است و فیلم با مشارکت شرکتهای ایگل آی فیلمز، ورتیگو لیوبلیانا، آن فیلم پروداکشن، لیست پروداکشن و کوئتزالکواتل تولید شده است.
فروش جهانی فیلم را شرکت «د یلو افیر» و اسپو بر عهده دارند.
مورینا در دو فیلم بلند اخیر خود، به زندگی انسانهایی پرداخته که در حاشیه جامعه قرار گرفتهاند.
در «تبعید»، این حاشیهنشینی نتیجه مهاجرت و بیگانگی بود و در «شرم و پول»، جایگاه طبقاتی و فقر، انسانها را به حاشیه میراند.
از نگاه کارگردان، مرزهایی که زمانی میان گروههای مختلف جامعه وجود داشتند، امروز بیش از گذشته به شکافهایی عمیق تبدیل شدهاند.
«شرم و پول»؛ هشداری درباره آینده جامعه
در شرایطی که جهان برای نخستین بار شاهد ظهور فردی با ثروتی یک تریلیون دلاری بوده و در همان حال طبقات ثروتمند به ساخت پناهگاههای زیرزمینی یا حتی رؤیای سفر به فضا فکر میکنند، «شرم و پول» تصویری کاملاً متفاوت از آینده ارائه میدهد.
فیلم نشان میدهد فشار اقتصادی و اجتماعی تا چه اندازه میتواند یک خانواده را از درون متلاشی کند و انسان را به نقطهای برساند که دیگر توان تحمل شرایط موجود را نداشته باشد.
مورینا میگوید:
«من واقعاً باور دارم که مردم فقط تا حد مشخصی میتوانند این وضعیت را تحمل کنند. در یک نقطه، دیوانه میشوند.»
او سپس به یک اصطلاح آلمانی اشاره میکند: «سوزیالِر فریدن» که به معنای «آرامش اجتماعی» یا «همبستگی و صلح اجتماعی» است.
مورینا میگوید:
«فکر میکنم در نهایت به نقطهای میرسیم که دیگر بازگشتی وجود ندارد.»
جشنواره فیلم سارایوو از ۱۴ تا ۲۱ اوت برگزار میشود و «شرم و پول» یکی از فیلمهای حاضر در بخش مسابقه اصلی این دوره است.
اطلاعات فیلم «شرم و پول»
نام فیلم: شرم و پول
کارگردان: ویسار مورینا
فیلمنامه: ویسار مورینا و دورونتینا باشا
بازیگران: آستریت کاباشی، فلونیا کودلی، آلبان اوکای
کشور: کوزوو
ژانر: درام اجتماعی
جشنواره: ساندنس، جشنواره فیلم سارایوو
افتخارات: برنده جایزه بزرگ هیئت داوران جشنواره ساندنس
موضوع: فقر، شکاف طبقاتی، بحران اقتصادی، مهاجرت داخلی، خانواده و پیامدهای اجتماعی سرمایهداری معاصر
