نقد مستند Phenomena | سفری بصری و شاعرانه به شگفتی‌های پنهان جهان

اعظم خالقی3 هفته پیشآخرین بروزرسانی: تیر ۱۴, ۱۴۰۵

۰ ۱۰۸ زمان تقریبی مطالعه ۴ دقیقه

چارسو پرس: مستند «Phenomena» به کارگردانی یوزف گاتی، تجربه‌ای متفاوت از سینمای علمی است؛ اثری که به جای ارائه اطلاعات تازه، تلاش می‌کند مخاطب را بار دیگر شگفت‌زده کند و مفاهیمی آشنا مانند نور، ماده، انرژی و حیات را با نگاهی تازه و تصاویری خیره‌کننده پیش چشم او قرار دهد.

یوزف گاتی در «Phenomena» چیز زیادی به ما نمی‌گوید که پیش‌تر ندانسته باشیم، و دقیقاً همین نکته هدف اصلی فیلم است. این فیلمساز استرالیایی در نخستین مستند بلند خود، با رویکردی اغواکننده و سرشار از تجربه‌های حسی، به سراغ نوعی فیلم آموزشی می‌رود که هر معلم علوم پایه می‌تواند با اشتیاق در کلاس درس از آن استفاده کند. اما نتیجه فراتر از یک ابزار آموزشی است؛ او موفق می‌شود حقایق بنیادین جهان را دوباره اسرارآمیز و شگفت‌انگیز جلوه دهد.

گاتی با استفاده از ترکیبی از آزمایش‌های ساده خانگی و تکنیک‌های پیچیده فیلم‌سازی آنالوگ، نیروهای طبیعت مانند انرژی، گرانش، آنتروپی و دیگر پدیده‌هایی را که اغلب غیرملموس تصور می‌کنیم، به شکلی فیزیکی و قابل مشاهده به تصویر می‌کشد.

اگرچه ساختار فیلم یادآور کتاب‌های درسی است و هر بخش با عنوانی مشخص و بر پایه یک آزمایش علمی پیش می‌رود، اما «Phenomena» هرگز حال‌وهوای خشک یا آموزشی پیدا نمی‌کند. آزمایش‌هایی که عمدتاً در انبار کوچک حیاط خانه خود فیلمساز انجام می‌شوند، با انفجارهایی هیپنوتیزم‌کننده از رنگ و حرکت همراه هستند. در این میان، روایت صمیمانه و خودمانی گاتی به‌تدریج جای خود را به فضاهای صوتی تأثیرگذار ساخته آهنگساز آلمانی نیلز فرام می‌دهد.

حاصل این ترکیب، تجربه‌ای شناور و آرامش‌بخش برای چشم و گوش است؛ تجربه‌ای که در عین زیبایی، هدفی فکری و فلسفی را دنبال می‌کند. گاتی با بزرگ‌نمایی جلوه‌های واقعی نیروهایی که معمولاً آن‌ها را بدیهی فرض می‌کنیم، مخاطب را به درکی دوباره و ملموس از جهان طبیعی دعوت می‌کند؛ جهانی که همزمان با زندگی ما به سرعت در حال تغییر است.

هشدار زیست‌محیطی در دل تصاویر خیره‌کننده

در پس این نمایش رنگارنگ و درخشان، پیام هشداردهنده‌ای درباره تغییرات اقلیمی نهفته است؛ پیامی که بدون شعارزدگی یا بیان مستقیم منتقل می‌شود. به همین دلیل، «Phenomena» که ابتدا در جشنواره True/False به نمایش درآمد و سپس در بخش علمی جشنواره CPH:DOX حضور یافت، به‌راحتی می‌تواند در میان آثار مهم جشنواره‌های محیط‌زیستی نیز جای بگیرد.

اکران سینمایی نیز بهترین بستر برای تجربه کامل ارزش‌های بصری و صوتی فیلم محسوب می‌شود. یکی از مهم‌ترین ویژگی‌های پروژه این است که تمام تصاویر سرگیجه‌آور آن مستقیماً با دوربین ثبت شده‌اند و هیچ جلوه بصری دیجیتالی برای خلق آن‌ها به کار نرفته است. فیلم حتی در تیتراژ پایانی با افتخار اعلام می‌کند که در فرآیند تولید آن هیچ هوش مصنوعی مورد استفاده قرار نگرفته است.

بزرگ‌ترین نقطه قوت «Phenomena» این است که تمام تصاویر شگفت‌انگیز آن واقعی هستند. فیلم بدون استفاده از جلوه‌های ویژه دیجیتال یا هوش مصنوعی، تنها با تکیه بر آزمایش‌های علمی و فیلم‌برداری خلاقانه، جهانی خلق می‌کند که همزمان آشنا، اسرارآمیز و نفس‌گیر به نظر می‌رسد.

از مجموعه‌ای اینترنتی تا یک مستند بلند سینمایی

«Phenomena» در ابتدا به‌عنوان مجموعه‌ای از فیلم‌های کوتاه موسیقایی تولید شد و بعدها توسط شبکه عمومی ABC استرالیا در قالب یک مجموعه اینترنتی منتشر شد. نسخه بلند سینمایی همچنان ریشه‌های خود را حفظ کرده و به ده فصل تقسیم می‌شود که هر کدام بر یک مفهوم علمی متمرکز هستند؛ از «نور» گرفته تا «ماده»، «انرژی» و در نهایت «حیات».

با وجود پرداختن به موضوعات علمی، توضیحات فیلم به زبانی ساده، صمیمی و قابل فهم ارائه می‌شوند؛ به گونه‌ای که دانسته‌های فراموش‌شده دوران مدرسه را دوباره در ذهن مخاطب زنده می‌کنند. گاتی که فرزند یک معلم فیزیک دبیرستان است، اگرچه اعتراف می‌کند همیشه بیشتر به هنر علاقه داشته تا علم، اما شور و اشتیاق آموزشی پدرش را به ارث برده است.

زیبایی مسحورکننده آزمایش‌های ساده علمی

آنچه بیش از هر چیز توجه مخاطب را جلب می‌کند، خود آزمایش‌ها هستند. واکنش‌های شیمیایی ساده در نماهای بسیار نزدیک، به نمایش‌هایی پرتحرک و کالیدوسکوپی تبدیل می‌شوند. رزین کهربایی‌رنگ درختان همچون موجودی زنده و رقصان به حرکت درمی‌آید، دانه‌های گرده گیاهان در واکنش به امواج صوتی آرایش‌هایی شگفت‌انگیز پیدا می‌کنند و میدان‌های مغناطیسی در میان مایعات با آرامشی موزون موج می‌زنند.

این تصاویر بیش از آنکه قابل توصیف باشند، باید دیده شوند. حتی خود گاتی نیز در روایتش بارها به ناتوانی واژه‌ها برای انتقال این تجربه اعتراف می‌کند. او در جایی می‌گوید: «همه چیز در جهان چیزی جز انرژی و ماده‌ای در حال ارتعاش نیست. شاید این جمله شبیه حرف‌های عجیب به نظر برسد، اما حقیقت دارد.»

مستندی که علم را به شعر تصویری تبدیل می‌کند

«Phenomena» از فضای روان‌گردان و زیبایی‌شناسی سوررئال فاصله نمی‌گیرد، اما تفاوت اساسی آن در این است که تمام تصاویرش اصیل، طبیعی و حاصل فرایندهای واقعی هستند. به همین دلیل، فیلم به ستایشی صادقانه از شگفتی‌هایی تبدیل می‌شود که در زندگی روزمره ما جریان دارند اما معمولاً از کنار آن‌ها بی‌تفاوت عبور می‌کنیم.

تنها بخشی که ردپایی آشکار از تخیل انسانی در آن دیده می‌شود، موسیقی فراگیر و ضرب‌آهنگ‌دار فیلم است؛ ترکیبی از قطعات الکترونیک-کلاسیک و آثار اصلی ساخته Rival Consoles که همچون تفسیری شنیداری از نیروهای کاملاً قابل توضیح، اما همچنان رازآلود حیات عمل می‌کند.

سوالات متداول

مستند Phenomena درباره چیست؟

این مستند با استفاده از آزمایش‌های علمی و تصاویر ماکرو، مفاهیم بنیادین طبیعت مانند نور، ماده، انرژی و حیات را به شکلی هنری و قابل لمس به تصویر می‌کشد.