هوش مصنوعی در سینمای آفریقا؛ فرصت بزرگ یا تهدیدی برای هویت فرهنگی؟
- نخستین نمایش جهانی فیلمی که به‌عنوان اثری بلند، واقع‌گرایانه و ساخته‌شده با هوش مصنوعی به زبان یوروبا معرفی شده بود، به‌دلیل استقبال گسترده و اختلال در پخش آنلاین ناکام ماند؛ اتفاقی که چالش‌های فنی، فرهنگی و اخلاقی هوش مصنوعی در سینمای آفریقا را برجسته کرد.
چارسو پرس: نمایش جهانی فیلم «راز سرزمین اوسـو» (Asiri Ilu Awon Osu) هفته گذشته با مشکلی غیرمنتظره روبه‌رو شد. تقاضای بالای مخاطبان برای تماشای این فیلم، که به‌عنوان نخستین فیلم بلند واقع‌گرایانه تولیدشده با هوش مصنوعی به زبان یوروبا معرفی شده بود، باعث شد سرورهای سکوی پخش آنلاین داکوث (Docuth) با اختلال مواجه شوند.
پس از ماه‌ها تبلیغ و انتظار برای انتشار این اثر، شرکت نیجریه‌ای «میستریس تک استودیو» (Mysterious Tech Studio)، تهیه‌کننده فیلم، در شبکه‌های اجتماعی از مخاطبانی که نتوانسته بودند آن را تماشا کنند عذرخواهی کرد.
این شرکت در پیامی خطاب به مخاطبان داخل و خارج از نیجریه نوشت: «از همه کسانی که تلاش کردند فیلم را تماشا کنند اما موفق نشدند، خواهش می‌کنیم دلخور یا ناامید نشوند.»
یک هفته پس از آغاز انتشار، کافیلات یوسف، از اعضای این شرکت، به نشریه ورایتی گفت که دسترسی مخاطبان در زمان شروع پخش به‌دلیل ترافیک بالا با وقفه‌هایی روبه‌رو شده بود، اما مشکل برطرف و وضعیت سامانه پایدار شده است. فیلم اکنون از طریق داکوث در دسترس مخاطبان قرار دارد.
این اتفاق را می‌توان نمادی از وضعیت کنونی هوش مصنوعی در آفریقا دانست؛ جایی که امید به تحول صنعت فیلم‌سازی با محدودیت‌های واقعی زیرساختی و اقتصادی برخورد می‌کند.
موانع دسترسی؛ از هزینه اینترنت تا مشکلات پرداخت
در گردهمایی امسال بازار فیلم دوربان (Durban FilmMart)، ظرفیت‌ها و خطرهای هوش مصنوعی به یکی از موضوعات اصلی گفت‌وگو میان فعالان صنعت سینمای آفریقا تبدیل شد.
یکی از نگرانی‌های مهم، دشواری دسترسی فیلم‌سازان به ابزارهای هوش مصنوعی است. فناوری‌هایی که در بخش‌هایی از جهان به‌راحتی در دسترس هستند، در بسیاری از مناطق آفریقا با موانعی مانند هزینه بالای اینترنت همراه، سرعت پایین ارتباطات پهن‌باند و مشکلات پرداخت آنلاین روبه‌رو می‌شوند.
تامارا داویت، از شرکت تولید فیلم گوبز مدیا (Gobez Media) که در اتیوپی و کانادا فعالیت دارد، این مشکلات را موانعی ساختاری برای استفاده از فناوری‌های جدید در قاره آفریقا می‌داند.
او این پرسش را مطرح کرد که چگونه می‌توان شرایطی فراهم کرد تا همه فعالان صنعت از پیشرفت‌های فناوری بهره‌مند شوند. به گفته داویت، اگر هوش مصنوعی فرصت بزرگی برای سینما ایجاد می‌کند، باید بررسی کرد که آیا همه فیلم‌سازان واقعاً امکان دسترسی به این فرصت را دارند یا خیر.
این مسئله نشان می‌دهد که گسترش هوش مصنوعی صرفاً به تولید ابزارهای پیشرفته وابسته نیست؛ زیرساخت ارتباطی، توان اقتصادی و دسترسی برابر نیز در تعیین اینکه چه کسانی از این فناوری بهره خواهند برد، نقش مهمی دارند.
مدل‌های هوش مصنوعی؛ فناوری‌هایی با نگاه غربی
زوکیسانی کارابو مابسه، از شرکت فناوری رسانه و تولید فیلم دیجی‌سین موشن پیکچرز (Digicine Motion Picture) در ژوهانسبورگ، معتقد است هوش مصنوعی راه‌حل جادویی مشکلات صنعت فیلم‌سازی نیست.
شرکت او با توسعه مجموعه‌ای از ابزارهای دیجیتال و استفاده از هوش مصنوعی مولد تلاش کرده است دسترسی فیلم‌سازان آفریقایی به فناوری‌های پیشرفته را آسان‌تر کند. با این حال، مابسه تأکید دارد که بسیاری از مدل‌های موجود با سوگیری‌های فرهنگی همراه‌اند و بیش از هر چیز، بازتاب‌دهنده نگاه غربی هستند.
او توضیح داد که برای سازگار کردن این فناوری‌ها با شرایط محلی، ناچار شده‌اند مدل‌های زبانی ویژه‌ای بسازند که زبان‌ها و نیازهای بازار آفریقا را بهتر پوشش دهند.
این مسئله برای سینمای آفریقا اهمیت ویژه‌ای دارد؛ زیرا زبان‌های محلی، سنت‌های روایی و ویژگی‌های فرهنگی این قاره ممکن است در مدل‌هایی که عمدتاً بر پایه داده‌ها و محتوای غربی آموزش دیده‌اند، به‌اندازه کافی بازنمایی نشوند.
اگر فیلم‌سازان برای روایت داستان‌های بومی به ابزارهایی وابسته باشند که جهان را از دریچه فرهنگی دیگری می‌بینند، خطر آن وجود دارد که نتیجه کار، ناخواسته به بازتولید همان نگاه غالب منجر شود.
خطر خطاهای هوش مصنوعی در سیاست‌گذاری و قانون‌گذاری
چالش‌های هوش مصنوعی به صنعت سینما محدود نمی‌شود. اوایل سال جاری میلادی، دولت آفریقای جنوبی پیش‌نویس سیاستی بلندپروازانه درباره هوش مصنوعی تهیه کرد، اما پس از آنکه روزنامه‌نگاران متوجه شدند دست‌کم شش مورد از ۶۷ ارجاع علمی این سند به منابع و نویسندگانی اشاره می‌کند که وجود خارجی نداشتند، این پیش‌نویس کنار گذاشته شد.
به نظر می‌رسید تهیه‌کنندگان سند برای تدوین آن از یک مدل زبانی بزرگ استفاده کرده بودند، بی‌آنکه صحت ادعاها و منابع تولیدشده را به‌درستی بررسی کنند. این اتفاق برای سیاست‌گذاران آفریقای جنوبی به یک بحران اعتباری تبدیل شد.
آمیلکار پاتل، رئیس مشترک فدراسیون صفحه‌نمایش آفریقای جنوبی (SASFED)، هشدار داد که خطر استفاده بدون بررسی از ابزارهای هوش مصنوعی، به تولید اطلاعات نادرست محدود نمی‌شود. به گفته او، فناوری‌هایی که در کشورهای شمال جهانی توسعه یافته‌اند، ممکن است ارزش‌ها و پیش‌فرض‌های فرهنگی متفاوتی را وارد فرایندهای سیاست‌گذاری و قانون‌گذاری کنند.
پاتل تأکید کرد که هنگام استفاده از این ابزارها در حوزه‌های حقوقی و سیاست‌گذاری باید دقت زیادی به خرج داد؛ زیرا ممکن است چارچوب‌هایی وارد قوانین شوند که حمایت کافی از زنان، فقرا و گروه‌های آسیب‌پذیر را در نظر نمی‌گیرند.
این نگرانی برای کشورهایی که در حال تدوین سیاست‌های ملی هوش مصنوعی هستند اهمیت دوچندان دارد؛ چراکه خطا یا سوگیری یک ابزار، در صورت انتقال به قوانین و تصمیم‌های رسمی، می‌تواند پیامدهایی فراتر از یک اشتباه فنی داشته باشد.
نگرانی درباره حذف هویت فرهنگی و بازتولید تبعیض
برای هنرمندان آفریقایی، موضوع تنها دقت فنی مدل‌ها نیست؛ هویت فرهنگی و عدالت در بازنمایی نیز اهمیت دارد.
داویت معتقد است هوش مصنوعی بازتابی از جامعه‌ای است که در آن شکل گرفته و نابرابری‌های ساختاری آن جامعه می‌تواند در خروجی مدل‌ها نیز دیده شود.
سامانتا کین، از انجمن مستقل تهیه‌کنندگان رسانه‌ای استعدادهای خلاق (I.M.P.A.C.T.)، نیز به این نکته اشاره کرد که سازندگان بسیاری از مدل‌های بزرگ هوش مصنوعی از نظر فرهنگی و اجتماعی لزوماً به جوامعی که از این ابزارها استفاده می‌کنند شباهت ندارند.
از نگاه او، وقتی مدل‌ها عمدتاً با داده‌ها و فرهنگ غربی آموزش می‌بینند، این پرسش مطرح می‌شود که فیلم‌سازان چگونه می‌توانند از امکانات آن‌ها بهره ببرند، بی‌آنکه زیبایی‌شناسی، هویت و شیوه روایت خود را از دست بدهند.
این نگرانی به‌ویژه در سینمای آفریقا جدی است؛ سینمایی که زبان‌ها، تاریخ‌ها، سنت‌های شفاهی و تجربه‌های اجتماعی متنوعی را در خود جای داده است. اگر این تنوع در داده‌های آموزشی به‌اندازه کافی حضور نداشته باشد، ابزارهای هوش مصنوعی ممکن است در بازنمایی دقیق فرهنگ‌های محلی ناکام بمانند.
قرار است بخشی از این مباحث در نشست سه‌روزه اجلاس هوش مصنوعی آفریقا در کیپ‌تاون نیز مطرح شود؛ رویدادی که سران کشورها و مدیران شرکت‌های فناوری و کسب‌وکار را گرد هم می‌آورد تا درباره مسیر آینده هوش مصنوعی در آفریقا و جنوب جهانی گفت‌وگو کنند.
این اجلاس با پشتیبانی شرکایی از جمله بانک جهانی، گوگل، مایکروسافت، اوپن‌ای‌آی و انویدیا برگزار می‌شود و در چارچوب ابتکاری با ارزش اعلام‌شده یک میلیارد دلار، به دنبال تسریع گسترش هوش مصنوعی در سراسر قاره است.
فیلم «راز سرزمین اوسـو»؛ ترکیب ۸۰ درصد هوش مصنوعی و ۲۰ درصد بازی زنده
با وجود این نگرانی‌ها، فیلم‌سازان آفریقایی همچنان در حال آزمایش راه‌های تازه استفاده از هوش مصنوعی هستند.
به گفته کافیلات یوسف، فیلم «راز سرزمین اوسـو» حدود ۸۰ درصد صحنه‌های تولیدشده یا کمک‌گرفته از هوش مصنوعی دارد و ۲۰ درصد باقی‌مانده با حضور بازیگران واقعی و استفاده از صداهای آن‌ها ساخته شده است.
این شیوه تولید ترکیبی، امکان ساخت جهان‌های تصویری گسترده‌تر را با منابع محدودتر فراهم می‌کند؛ امکانی که برای فیلم‌سازان مستقل، به‌ویژه در مناطقی با بودجه‌های تولیدی محدود، جذابیت زیادی دارد.
یوسف در عین حال تأکید کرد که تجربه ساخت فیلم، پرسش‌های مهمی را درباره جایگاه بازیگران انسانی، رضایت آن‌ها، دستمزد و جبران خدمات، مالکیت خلاقانه و واکنش مخاطبان به آثار ساخته‌شده با کمک هوش مصنوعی مطرح کرده است.
این پرسش‌ها از مهم‌ترین موضوعات پیش روی سینمای جهان هستند: اگر بخشی از بازی، تصویر یا صحنه با هوش مصنوعی تولید شود، سهم هنرمندان انسانی چگونه باید تعریف شود؟ رضایت و حقوق آن‌ها چگونه حفظ خواهد شد؟ و مخاطبان تا چه اندازه باید از شیوه تولید یک اثر آگاه باشند؟
آیا هوش مصنوعی هزینه تولید فیلم‌های آفریقایی را کاهش می‌دهد؟
شرکت سازنده «راز سرزمین اوسـو» فعلاً قصد ندارد بلافاصله ساخت دنباله فیلم را آغاز کند و ترجیح می‌دهد ابتدا فرصت کافی برای نمایش و عرضه اثر فراهم شود.
یوسف گفت تمرکز فعلی گروه بر حضور در جشنواره‌ها، گسترش پوشش رسانه‌ای و دستیابی به امکان پخش جهانی پایدار است تا مخاطبان بیشتری بتوانند فیلم را تماشا کنند.
او همچنین افزود که گروه در حال مستندسازی تجربه خود از فرایند تولید ترکیبی ۸۰ درصد هوش مصنوعی و ۲۰ درصد بازی زنده است. به گفته او، این تجربه در آینده می‌تواند به خود این شرکت و دیگر فیلم‌سازان آفریقایی کمک کند تا پروژه‌های بعدی را با هزینه کمتری بسازند.
با این حال، موفقیت چنین الگویی تنها به کاهش هزینه‌ها وابسته نیست. دسترسی پایدار به ابزارها، کیفیت فنی، رعایت حقوق هنرمندان، بازنمایی دقیق فرهنگ‌های محلی و امکان عرضه بین‌المللی نیز در تعیین آینده این شیوه تولید نقش خواهند داشت.
آینده سینمای آفریقا در عصر هوش مصنوعی
تجربه «راز سرزمین اوسـو» تصویری دوگانه از آینده هوش مصنوعی در سینمای آفریقا ارائه می‌دهد. از یک سو، این فناوری می‌تواند امکانات تازه‌ای برای فیلم‌سازان مستقل فراهم کند، هزینه برخی مراحل تولید را کاهش دهد و ساخت داستان‌هایی را ممکن سازد که پیش‌تر به منابع مالی و فنی بیشتری نیاز داشتند.
از سوی دیگر، مشکلات زیرساختی، سوگیری‌های فرهنگی، خطر انتشار اطلاعات نادرست و ابهام درباره حقوق هنرمندان نشان می‌دهد که دسترسی به فناوری به‌تنهایی برای تحقق این وعده‌ها کافی نیست.
برای آنکه هوش مصنوعی واقعاً به ابزاری برای گسترش خلاقیت در سینمای آفریقا تبدیل شود، باید مدل‌هایی متناسب با زبان‌ها و فرهنگ‌های محلی توسعه یابند، دسترسی به ابزارها عادلانه‌تر شود و چارچوب‌های روشنی برای حفاظت از حقوق خالقان آثار شکل بگیرد.
در نهایت، مسئله فقط این نیست که فیلم‌سازان آفریقایی بتوانند با هوش مصنوعی فیلم بسازند؛ پرسش اصلی این است که آیا می‌توانند با کمک این فناوری، داستان‌های خود را با زبان و هویت خودشان روایت کنند.
