نقد فیلم The Great Experiment | روایتی مستند از آمریکا در نخستین دوره ریاست‌جمهوری ترامپ

مستند «The Great Experiment» به کارگردانی مشترک استیون مینگ و اریک دنیل متزگار، روایتی مستند و بدون جانبداری از چهار سال نخست ریاست‌جمهوری دونالد ترامپ ارائه می‌دهد؛ دورانی که از اعتراضات گسترده ابتدای سال ۲۰۱۷ آغاز شد و با حمله به ساختمان کنگره آمریکا در ژانویه ۲۰۲۱ به نقطه اوج رسید.

فیلم با فاصله گرفتن از تحلیل‌های مرسوم سیاسی، تلاش می‌کند تصویری از زندگی روزمره مردم آمریکا در یکی از پرتنش‌ترین دوره‌های تاریخ معاصر این کشور ثبت کند؛ دوره‌ای که امروز، با گذشت چند سال، بیش از پیش شبیه یک فصل تاریخی به نظر می‌رسد، هرچند پیامدهای آن همچنان در فضای سیاسی آمریکا ادامه دارد.

تمام تصاویر فیلم با قاب‌بندی سیاه‌وسفید و به شیوه مستند مشاهده‌گر (Verité) فیلم‌برداری شده‌اند؛ انتخابی که به وقایع نسبتاً تازه، حال‌وهوایی تاریخی و ماندگار می‌بخشد. فیلم نه راوی دارد، نه مصاحبه‌های توضیحی و نه کارشناسانی که مسیر روایت را تعیین کنند. در عوض، مجموعه‌ای از صحنه‌های واقعی و ثبت‌شده از زندگی مردم عادی کنار هم قرار گرفته‌اند؛ گاهی آرام و روزمره، گاهی آشفته و خشونت‌آمیز.

«The Great Experiment» نخستین نمایش خود را در جشنواره True/False تجربه کرد و سپس در جشنواره CPH:DOX به نمایش درآمد. این مستند پس از آن نیز در جشنواره Full Frame Documentary Film Festival حضور خواهد داشت. با این حال، موفقیت تجاری فیلم تا حد زیادی به این بستگی دارد که مخاطبان آمریکایی تا چه اندازه مایل باشند دوباره به سراغ زخمی بروند که هنوز کاملاً التیام نیافته است.

فیلم به جای ارائه نتیجه‌گیری یا قضاوت، تنها از طریق چهار عنوان کنایه‌آمیز فصل‌هایش با مخاطب سخن می‌گوید؛ عناوینی مانند «متأسفم عزیزم»، «این خانه من است»، «در آینده چگونه به این روزها نگاه خواهیم کرد» و «خوش آمدید و متشکریم». حتی عنوان فیلم نیز برگرفته از جمله‌ای از جرج واشنگتن است که حکومت آمریکا را «آخرین آزمایش بزرگ برای تحقق خوشبختی انسان» توصیف کرده بود.

از همین نقطه، فیلم این پرسش را پیش روی مخاطب قرار می‌دهد که این «آزمایش بزرگ» در دوران ترامپ تا چه اندازه موفق بوده است؛ پرسشی که پاسخ آن را نه فیلم، بلکه خود تماشاگر باید از دل تصاویر پیدا کند.

جامعه‌ای که دیگر صدای یکدیگر را نمی‌شنود

فیلم در ادامه، بدون آنکه موضع سیاسی مشخصی اتخاذ کند، میان اجتماعات و رویدادهای مختلف رفت‌وآمد می‌کند؛ از تجمع حامیان ترامپ گرفته تا اعتراضات مخالفان، راهپیمایی‌های دفاع از حمل سلاح، بازسازی نبردهای جنگ داخلی آمریکا، اعتراض‌های مربوط به مجسمه‌های تاریخی و گردهمایی‌های جنبش Black Lives Matter.

یکی از نخستین صحنه‌های به‌یادماندنی فیلم، تقابل لفظی میان شرکت‌کنندگان و معترضان در تجمع «Gays For Trump» است. در این میان، زنی یکی از حامیان ترامپ را به برخورداری از «امتیاز مرد سفیدپوست» متهم می‌کند و مرد، تنها با لبخندی آرام پاسخ می‌دهد: «ممنون، عاشقشم.»

همین گفت‌وگوی کوتاه، به یکی از مهم‌ترین مضامین فیلم تبدیل می‌شود؛ جامعه‌ای که دیگر نه قصد شنیدن طرف مقابل را دارد و نه حتی زبان مشترکی برای گفت‌وگو پیدا می‌کند.

فیلم بارها نشان می‌دهد که چگونه هر دو سوی شکاف سیاسی، خود را قربانی می‌دانند. در یکی از صحنه‌ها، مردی سیاه‌پوست پرچم کنفدراسیون را پایین می‌کشد و بلافاصله با درخواست‌های خشمگین برای بازداشتش روبه‌رو می‌شود؛ درخواست‌هایی که اجرای آن‌ها بر عهده یک مأمور پلیس سیاه‌پوست است. تضادی که بدون هیچ توضیح اضافه‌ای، پیچیدگی جامعه آمریکا را آشکار می‌کند.

در بخش‌های مربوط به اعتراضات Black Lives Matter نیز دوربین تنها مشاهده می‌کند. نه کسی را قهرمان می‌سازد و نه دیگری را محکوم می‌کند. آنچه ثبت می‌شود، جامعه‌ای است که گروه‌های مختلف آن، با وجود اختلاف‌های عمیق، در یک احساس مشترک سهیم هستند: این باور که هیچ‌کس صدای آن‌ها را نمی‌شنود.

با آغاز همه‌گیری کرونا، فضای فیلم ناگهان تغییر می‌کند. خیابان‌های کاملاً خالی نیویورک، سکوتی سنگین را جایگزین فریادها و شعارهای سیاسی می‌کنند. اما این سکوت نیز آرامش‌بخش نیست؛ بلکه نوعی اضطراب دائمی در پس هر قاب احساس می‌شود.

حتی صحنه‌هایی که در ظاهر هیچ ارتباط مستقیمی با سیاست ندارند، زیر سایه فضای قطبی جامعه قرار گرفته‌اند. از مراسم عروسی‌ای که مهمانان در آن با شلیک هماهنگ اسلحه جشن می‌گیرند تا گردهمایی‌های خانوادگی و مسابقات ورزشی محلی، همه یادآور این نکته هستند که در آمریکا، سیاست دیگر فقط به واشنگتن محدود نمی‌شود و به لایه‌های مختلف زندگی روزمره نفوذ کرده است.

بزرگ‌ترین نقطه قوت «The Great Experiment» همین رویکرد مشاهده‌گر است. فیلم نه می‌خواهد مخاطب را متقاعد کند و نه به او درس سیاست بدهد؛ بلکه تنها مجموعه‌ای از تصاویر را کنار هم قرار می‌دهد تا تماشاگر خود درباره معنای آن‌ها قضاوت کند؛ تصاویری که کنار هم، پرتره‌ای پیچیده، ناآرام و گاه هولناک از جامعه آمریکا در سال‌های نخست ریاست‌جمهوری ترامپ می‌سازند.

بخش سوم | پایان‌بندی، جمع‌بندی و تنظیمات کامل سئو یوآست

اوج فیلم، همان‌طور که انتظار می‌رود، با حمله به ساختمان کنگره آمریکا در ششم ژانویه ۲۰۲۱ رقم می‌خورد. دوربین‌های استیون مینگ و اریک دنیل متزگار که تا آن لحظه با دقتی مثال‌زدنی و آرامش یک ناظر بی‌طرف وقایع را ثبت کرده بودند، ناگهان در میان آشوب و ازدحام گرفتار می‌شوند. تصاویر لرزان‌تر می‌شوند، اما نگاه فیلم همچنان از قضاوت مستقیم پرهیز می‌کند.

«The Great Experiment» تلاش نمی‌کند پاسخ دهد که مقصر چه کسی است یا چگونه می‌توان شکاف‌های سیاسی آمریکا را ترمیم کرد. دغدغه اصلی فیلم پرسش دیگری است: جامعه آمریکا از آن چهار سال چه آموخت و مهم‌تر از آن، چه چیزهایی را هنوز نیاموخته است؟

فیلم در پایان نیز هیچ نتیجه‌گیری قطعی ارائه نمی‌دهد. روایت با همان فاصله‌ای که آغاز شده بود به پایان می‌رسد؛ گویی مخاطب باید خود قطعات این پازل را کنار هم بگذارد. همین پرهیز از شعارزدگی، مهم‌ترین ویژگی مستند است. «The Great Experiment» بیش از آنکه درباره دونالد ترامپ باشد، درباره جامعه‌ای است که در سال‌های اخیر به‌تدریج توان گفت‌وگو با خودش را از دست داده است.

از نظر ساختار مستند، فیلم یکی از نمونه‌های موفق سینمای مشاهده‌گر محسوب می‌شود. نبود مصاحبه‌های توضیحی، روایت خارج از قاب و تحلیل‌های آماده، باعث شده تصاویر خود گویای واقعیت باشند. البته همین انتخاب ممکن است برای بخشی از مخاطبان که انتظار روایت داستانی یا تحلیل سیاسی روشن دارند، ریتم فیلم را کند جلوه دهد.

در مجموع، «The Great Experiment» مستندی قابل تأمل است که نه به‌دنبال بازخوانی صرف گذشته، بلکه در پی ثبت لحظه‌ای تاریخی است؛ لحظه‌ای که هنوز پایان نیافته و آثار آن همچنان بر سیاست و جامعه آمریکا سایه انداخته است.

نتیجه‌گیری

«The Great Experiment» بیش از آنکه یک مستند سیاسی باشد، سندی تصویری از جامعه‌ای است که در میانه بحران هویت، شکاف‌های اجتماعی و بی‌اعتمادی عمومی گرفتار شده است. فیلم با اتکا به مشاهده مستقیم و بدون قضاوت، مخاطب را وادار می‌کند خود درباره تصاویر تصمیم بگیرد؛ رویکردی که آن را از بسیاری از مستندهای سیاسی سال‌های اخیر متمایز می‌کند.

سوالات متداول

The Great Experiment درباره چیست؟

این مستند زندگی مردم آمریکا را در فاصله سال‌های ۲۰۱۷ تا ۲۰۲۱ و هم‌زمان با نخستین دوره ریاست‌جمهوری دونالد ترامپ، از زاویه‌ای مشاهده‌گر و بدون قضاوت روایت می‌کند.

سبک روایت فیلم چگونه است؟

فیلم به‌صورت مستند مشاهده‌گر (Cinéma Vérité) ساخته شده و فاقد راوی، مصاحبه یا تحلیل مستقیم است؛ در نتیجه مخاطب خود باید از دل تصاویر به برداشت شخصی برسد.

مهم‌ترین ویژگی The Great Experiment چیست؟

پرهیز از جانبداری سیاسی و ثبت لحظه‌های واقعی از زندگی روزمره آمریکایی‌ها، مهم‌ترین نقطه قوت این مستند محسوب می‌شود.

آیا The Great Experiment ارزش تماشا دارد؟

اگر به مستندهای سیاسی، اجتماعی و آثار مبتنی بر مشاهده مستقیم علاقه‌مند باشید، «The Great Experiment» یکی از آثار قابل توجه سال است که تصویری متفاوت از جامعه آمریکا ارائه می‌دهد.