زنجانپور: تئاتر را به پول‌شویی رسانده‌اند؛ هنرمند باید کار کند تا منفعل نشود

چارسو پرس: زنجانپور این روزها مشغول اجرای نمایش «جزیره» نوشته آثول فوگارد است؛ نمایشی که خودش به همراه سعید داخ در آن ایفای نقش می‌کند.

او در گفت‌وگو با ایسنا درباره انتخاب این نمایشنامه توضیح داده است که تصمیم برای اجرای یک اثر نمایشی معمولاً نتیجه مجموعه‌ای از اتفاقات و شرایط است، نه صرفاً انتخابی شخصی و ناگهانی.

این هنرمند پیشکسوت می‌گوید پیش از همه‌گیری کرونا قصد داشت نمایشنامه «شاعرانگی» نوشته یوجین اونیل را روی صحنه ببرد، اما تعداد زیاد بازیگران و موافقت نشدن با اختصاص سالن اصلی، مانع اجرای آن شد. او تأکید می‌کند که سالن اصلی را نه برای خودنمایی، بلکه برای فراهم کردن فضای مناسب کار برای بازیگران می‌خواسته است.

به گفته زنجانپور، پس از آنکه درخواست اجرای اثر در سالن چهارسو نیز بی‌پاسخ ماند، دو سال پیش نمایش «اکتینگ» را در تماشاخانه ایرانشهر اجرا کرد؛ نمایشی با سه شخصیت که در ادامه شرایط، او را به سمت انتخاب آثار کم‌پرسوناژ سوق داد.

او می‌گوید انتخاب نمایش «جزیره» اما از سر اجبار نبوده است؛ زیرا از اواخر دهه ۱۳۵۰ دغدغه اجرای این نمایشنامه را داشته و حتی در سال‌های ۱۳۵۸ و ۱۳۵۹، برای یکی دو روز آن را تمرین کرده بود، اما اتفاقات دیگری باعث شد اجرای آن به تعویق بیفتد.

زنجانپور درباره مفهوم نام نمایش نیز توضیح می‌دهد که جزیره مکانی میان آب است و سیاه‌چاله زندان در این نمایشنامه می‌تواند محل کشف و شهود انسانی باشد؛ جایی که شخصیتی مانند نلسون ماندلا سال‌ها در آن زندانی بوده است. از نگاه او، بخش اصلی کشش این نمایشنامه درونی است و نه در اتفاقات بیرونی.

«زندان درونی»؛ نقطه شروع اجرای نمایش

زنجانپور معتقد است بازیگر و کارگردان نیز هنگام کار روی نمایش «جزیره» با زندان‌های درونی خود روبه‌رو می‌شوند. از نظر او، برای درک رنج شخصیت‌های نمایشنامه نمی‌توان تنها به نشانه‌های ظاهری زندان، مانند دستبند و میله، تکیه کرد.

او با اشاره به تجربه‌های شخصی خود می‌گوید بسیاری از خواسته‌هایی که از کودکی در پی تحقق آن‌ها بوده و به نتیجه نرسیده‌اند، به نوعی او را نیز در پشت میله‌هایی قرار داده‌اند. به همین دلیل، یکی از انگیزه‌هایش برای اجرای «جزیره»، ابتدا کشف زندان درونی خودش و سپس کشف جهان درونی شخصیت‌های نمایشنامه بوده است.

به باور این هنرمند، در جریان تمرین، شخصیت نمایشنامه و بازیگر به یکدیگر نزدیک می‌شوند و از این فرایند، شخصیتی تازه شکل می‌گیرد؛ شخصیتی که دیگر صرفاً بازیگر یا شخصیت مکتوب نیست. این شخصیت تازه باید رنج خود را با تماشاگر در میان بگذارد؛ تماشاگری که او نیز زندان درونی خودش را دارد.

انتخاب آثار بر اساس نیاز جامعه

زنجانپور تأکید می‌کند که در انتخاب آثار نمایشی همواره به نیاز جامعه و شرایط زمانه توجه داشته است. او با اشاره به اجرای «گوریل پشمالو» می‌گوید مسئله استحاله انسان در درون خویش، از جمله موضوعاتی بوده که در دوره‌های مختلف اجتماعی، او را به سمت انتخاب آثار مشخصی سوق داده است.

به اعتقاد او، هنر زمانی می‌تواند با مخاطب ارتباط برقرار کند که خودنمایی نکند و پیامش را به شکلی شعاری به رخ تماشاگر نکشد.

زنجانپور برای توضیح این موضوع به ضرب‌المثلی ایرانی اشاره می‌کند: «اول برادری‌ات را ثابت کن، بعد ادعای ارث و میراث کن.» از نگاه او، هنرمند ابتدا باید همدردی خود را به تماشاگر نشان دهد تا امکان برقراری ارتباطی دوطرفه فراهم شود.

انتقاد زنجانپور از وضعیت سینما و تهیه‌کنندگان

این بازیگر و کارگردان پیشکسوت می‌گوید از حرفه بازیگری فاصله نگرفته، بلکه در مواردی فرصت همکاری برایش فراهم نشده است. او توضیح می‌دهد که در چهار فیلم تمایلی به بازی نداشته، اما این موضوع به معنای دوری از سینما نیست و اگر پیشنهاد مناسبی دریافت کند، حاضر به همکاری خواهد بود.

زنجانپور در ادامه، نبود برخی کارگردانان تأثیرگذار را از دلایل تغییر فضای هنری می‌داند و از چهره‌هایی چون بهرام بیضایی، ناصر تقوایی و داریوش مهرجویی نام می‌برد. به گفته او، سینمای امروز بیش از گذشته به سمت تأمین رضایت تهیه‌کننده سوق پیدا کرده و این شرایط، امکان بیان مستقل دیدگاه هنری را دشوار کرده است.

او معتقد است مسئولان باید نگاه تازه‌ای به مقوله تهیه‌کنندگی در سینما و تئاتر داشته باشند و میان سرمایه‌گذاری صرف و تخصص حرفه‌ای تفاوت قائل شوند. از نظر او، تولید یک اثر هنری به نظم، برنامه‌ریزی و شناخت تخصصی نیاز دارد.

«پول هنرمند را گدا می‌کند»

زنجانپور با انتقاد از نقش تعیین‌کننده پول در مناسبات تئاتر می‌گوید پول باید در حدی باشد که نیازهای انسان را برطرف کند، اما وقتی از این حد فراتر برود، ممکن است فرد را به دنبال کردن پول به هر شکل ممکن سوق دهد.

او وضعیت تئاتر خصوصی و شرایط معیشتی بازیگران را نیز نگران‌کننده توصیف می‌کند و می‌گوید بسیاری از هنرمندان برای تأمین هزینه‌های زندگی ناچار به کار کردن هستند، درحالی‌که فرصت پرداختن به مسائل بنیادی هنر و ادبیات کمتر شده است.

از نگاه زنجانپور، به‌جای آنکه بخش مهمی از گفت‌وگوهای هنری صرف مشکلات تهیه‌کنندگی و مسائل مالی شود، باید امکان بحث درباره اندیشه‌های چخوف، ماکسیم گورکی، شکسپیر و سوفوکل فراهم باشد؛ نویسندگانی که آثارشان همچنان ظرفیت گفت‌وگو درباره انسان و جامعه را دارند.

چرا رنج شخصیت‌های «جزیره» همچنان معاصر است؟

زنجانپور معتقد است رنج انسان محدود به دوره یا جغرافیای خاصی نیست. تا زمانی که ظلم، محرومیت و زندان وجود داشته باشد، تجربه‌های انسانی مشابهی نیز در جوامع مختلف تکرار خواهند شد.

او در توضیح یکی از موقعیت‌های مهم نمایش «جزیره» به شخصیت زندانی‌ای اشاره می‌کند که در انتظار آزادی است، اما پس از رهایی با موانعی مانند سوءپیشینه و دشواری یافتن کار روبه‌رو می‌شود.

از نگاه او، آزادی این شخصیت با شادی و آسودگی همراه نیست؛ زیرا زندانی پس از خروج از زندان تازه با محدودیت‌ها و برچسب‌های اجتماعی مواجه می‌شود. زنجانپور تأکید می‌کند که این شخصیت، با وجود آزادی ظاهری، در عمل با زندانی تازه روبه‌رو شده است.

او می‌گوید هدفش از اجرای این اثر، اعتراض به چنین وضعیتی است، نه ارائه نسخه‌ای آماده برای تغییر آن. به اعتقاد او، تماشاگر باید آزاد باشد که درباره نمایش قضاوت کند و خودش به برداشت شخصی برسد.

زنجانپور: جامعه کاسب‌کار شده است

این هنرمند در بخش دیگری از گفت‌وگو، با اشاره به تفاوت دیدگاه نویسندگانی مانند تولستوی، چخوف و گورکی، می‌گوید داشتن جهان‌بینی‌های متفاوت لزوماً مانع احترام و علاقه متقابل نیست.

او معتقد است در فضای هنری امروز، گاهی رقابت برای مطرح شدن و مسائل معیشتی بر گفت‌وگوی فرهنگی غلبه می‌کند. زنجانپور همچنین از نقدهای غیرتخصصی به آثار هنری انتقاد می‌کند و میان دوست نداشتن یک اثر و حکم دادن درباره نادرست بودن آن تفاوت قائل می‌شود.

به باور او، جامعه برای پرورش و ظهور چهره‌های بزرگ ادبی و هنری باید زمینه و ظرفیت لازم را داشته باشد؛ ظرفیتی که از نظر او در جامعه‌ای گرفتار مناسبات کاسب‌کارانه تضعیف می‌شود.

مشکلات مالی اجرای «جزیره»

زنجانپور درباره شرایط تولید نمایش «جزیره» می‌گوید ایده استفاده از ویدئوپروژکشن از ابتدا در نظر گرفته شده بود، اما گروه با مشکلات مالی جدی روبه‌رو بوده است.

او تأکید می‌کند که با وجود این دشواری‌ها، آنچه روی صحنه دیده می‌شود همان چیزی است که گروه می‌خواسته و از ایده‌های اصلی چشم‌پوشی نشده است. به گفته او، حتی تعداد تخت‌های روی صحنه نیز صرفاً برای روشن شدن وضعیت دو زندانی برای تماشاگر انتخاب شده است.

حسرت نقش‌هایی که فرصت اجرای آن‌ها فراهم نشد

زنجانپور با اشاره به سال‌های طولانی فعالیتش در تئاتر می‌گوید رضایت مخاطبان از اجراهایش را مهم‌ترین دستاورد خود می‌داند. با این حال، دو نقش بوده‌اند که همواره دوست داشته آن‌ها را بازی کند: لطفعلی‌خان زند و آغامحمدخان قاجار.

او این دو شخصیت را از نظر تاریخی و نمایشی بسیار متفاوت می‌داند و معتقد است می‌توان از طریق تقابل آن‌ها به پرسش‌هایی درباره نیکی، بدی و تأثیر شخصیت‌ها بر تاریخ پرداخت. با این حال، زنجانپور می‌گوید دیگر جوان نیست که بتواند نقش لطفعلی‌خان زند را بازی کند.

او همچنین از علاقه‌اش به اجرای نمایشنامه «منجی در صبح نمناک» نوشته اکبر رادی و «شاعرانگی» اثر یوجین اونیل سخن می‌گوید. زنجانپور رابطه خود با اکبر رادی را عمیق و دوستانه توصیف می‌کند و یادآور می‌شود که هرگز فرصت بازی در نمایشنامه‌ای از او را پیدا نکرد.

چرا زنجانپور همچنان به کار ادامه می‌دهد؟

زنجانپور در پاسخ به این پرسش که چه چیزی پس از دهه‌ها فعالیت و تجربه رویدادهایی چون کودتا، انقلاب و جنگ، همچنان او را به صحنه بازمی‌گرداند، می‌گوید بازیگری و کار هنری تنها کاری است که بلد است.

او معتقد است کار نکردن، انسان را منفعل و بی‌انگیزه می‌کند و حتی می‌تواند به سلامت او آسیب بزند. به همین دلیل تلاش می‌کند به‌جای ماندن در گذشته، به آینده نگاه کند و فعالیت هنری خود را ادامه دهد.

این هنرمند در پایان با اشاره به بیش از ۶۰ سال فعالیت حرفه‌ای در تئاتر، از ادامه مسیری می‌گوید که از دوران مدرسه آغاز شده و همچنان برای او ادامه دارد.