نقد فیلم «Stand Up»؛ روایتی صریح و بی‌تعارف از زندگی پس از معلولیت

چارسو پرس: بسیاری از افراد بدون معلولیت نمی‌دانند پس از حادثه‌ای مانند آنچه برای ورا ۲۳ ساله اتفاق افتاده، چه باید به او بگویند. اما یک جمله کلیشه‌ای بیشتر از همه ذهن او را درگیر می‌کند: یکی از دوستانش می‌گوید شاید این اتفاق «دلیلی» داشته است.

ورا که از این حرف رها نمی‌شود، سرانجام نظر جوان دیگری را که روی ویلچر است می‌پرسد. پاسخ او ساده و بی‌پرده است: «دلیلش این است که یک کامیون به تو زد.»

همین پاسخ، لحن اصلی «Stand Up» را به‌خوبی نشان می‌دهد؛ درامی هلندی که تلاش می‌کند از احساسات‌گرایی ترحم‌آمیز و نگاه از بالا به پایین که گاهی در تصویر کردن معلولیت در سینما دیده می‌شود فاصله بگیرد و به جای آن، با صراحت بیشتری سراغ واقعیت زندگی افراد دارای معلولیت برود.

فیلمی درباره معلولیت بدون ترحم و شعار

یکی از مهم‌ترین انتخاب‌های فیلم، انتخاب لوسیا زمنه برای نقش وراست. زمنه بازیگر و موزیسینی جوان و در زندگی واقعی نیز فردی دارای معلولیت و قطع عضو است؛ او پای خود را در شرایطی مشابه شخصیت فیلم از دست داده است.

این تجربه شخصی باعث شده بازی او بیش از آنکه شبیه بازسازی یک وضعیت باشد، حسی از زندگی واقعی داشته باشد. ماری سندرز، کارگردان فیلم، نیز از ویلچر استفاده می‌کند و همین نزدیکی به تجربه زیسته، به فیلم کمک کرده است تا از کلیشه‌های معمول فاصله بگیرد.

داستان «Stand Up» در ظاهر ساده است، اما چیزی که آن را از نمونه‌های آشناتر جدا می‌کند، صراحت و گاه شوخ‌طبعی آن است. فیلم قرار نیست ورا را به یک قربانی یا قهرمان الهام‌بخش تبدیل کند. او انسانی است که عصبانی می‌شود، شوخی می‌کند، عاشق می‌شود، مقاومت می‌کند و گاهی هم نمی‌داند با زندگی جدیدش چه کند.

«Stand Up» پس از نمایش در بخش مسابقه فیلم‌های داستانی بین‌المللی جشنواره ترایبکا، می‌تواند برای جشنواره‌های دیگر نیز انتخاب مناسبی باشد و به دلیل رویکرد قابل‌دسترس و مخاطب‌پسندش، ظرفیت خوبی برای عرضه توسط توزیع‌کنندگانی دارد که بر سینمای فراگیر و بازنمایی درست معلولیت تمرکز می‌کنند.

تصادفی که زندگی ورا را تغییر می‌دهد

فیلم خیلی سریع وارد هسته اصلی داستان می‌شود.

ورا، دختری خالکوبی‌شده، سرزنده و اهل خوش‌گذرانی، شب را همراه دوستانش اینایا و روس در روتردام می‌گذراند. او در حالی که کمی مست است، راهی خانه می‌شود، اما در خیابان با یک کامیون تصادف می‌کند.

چند ساعت بعد در بیمارستان از خواب بیدار می‌شود و می‌فهمد پای چپش قطع شده است.

فیلم بلافاصله او را وارد واقعیت‌های عملی زندگی با یک معلولیت ناگهانی می‌کند. برای شخصیتی مستقل و سرسخت مانند ورا، این تغییر بسیار دشوار است.

یکی از نخستین صحنه‌ها، دشواری انجام کاری به ظاهر ساده مانند رفتن به دستشویی را نشان می‌دهد. در همین جزئیات است که فیلم موفق می‌شود فاصله میان تصور افراد سالم از معلولیت و واقعیت روزمره آن را آشکار کند.

زمنه نیز بدون اغراق، خشم آرام و فروخورده ورا را به تصویر می‌کشد؛ دختری که از اینکه والدینش دائماً از او می‌خواهند استراحت کند و با نگرانی دوروبرش می‌چرخند، به‌تدریج کلافه می‌شود.

«فقط قوی باش»؛ نه، زندگی این‌قدر ساده نیست

ورا با جاناتان، فیزیوتراپیستش، رابطه بهتری پیدا می‌کند. او از آن دسته آدم‌هایی نیست که با کوچک‌ترین اعتراض ورا عقب‌نشینی کند و حتی اجازه می‌دهد او خشمش را بیرون بریزد.

عبارت «گورت را گم کن» در رابطه میان این دو، بسته به لحن، گاهی نشانه خشم و گاهی نوعی صمیمیت است.

اما شخصیت مهم‌تر زندگی تازه ورا زاندر است؛ جوانی روی ویلچر که در مرکز توان‌بخشی با او آشنا می‌شود و رؤیای تبدیل شدن به یک کمدین استندآپ را در سر دارد.

زاندر نیز مانند ورا حاضر نیست نگاه جامعه به افراد دارای معلولیت را بپذیرد؛ نگاهی که آنها را موجوداتی منفعل می‌بیند که باید دائماً برای «غلبه بر محدودیت‌هایشان» تحسین شوند.

او در عین حال با شعارهای توخالی درباره توانمندسازی نیز مشکل دارد.

وقتی یکی از دوستان ورا با نیت خیر می‌گوید که «من اصلاً ویلچر را نمی‌بینم، فقط خودت را می‌بینم»، زاندر پاسخی دارد که تمام نگاه فیلم را خلاصه می‌کند: شاید بهتر باشد کمی دقیق‌تر نگاه کنی.

حق عصبانی بودن

یکی از نقاط قوت «Stand Up» این است که از افراد دارای معلولیت انتظار ندارد همیشه صبور، مهربان و الهام‌بخش باشند.

زاندر معتقد است افراد دارای معلولیت حق دارند سرسخت، لجباز، عصبانی و حتی بدرفتار باشند.

یکی از بامزه‌ترین بخش‌های فیلم زمانی شکل می‌گیرد که گروهی از افراد دارای معلولیت از مرکز توان‌بخشی به سینما می‌روند و با خونسردی قوانینی را زیر پا می‌گذارند که قرار است آنها را دقیقاً در جای تعیین‌شده خودشان نگه دارد.

اما فیلم نمی‌گوید همه باید مثل زاندر رفتار کنند.

ورا در رابطه‌ای که به‌تدریج با زاندر شکل می‌دهد، مسیر خودش را پیدا می‌کند. حتی مسائل مربوط به رابطه جنسی افراد دارای معلولیت نیز بدون خجالت و با صراحت مطرح می‌شود؛ موضوعی که سینما کمتر سراغ آن رفته است.

او به‌تدریج باید رابطه خودش را با بدن جدیدش تعریف کند و حد میانه‌ای میان مقابله با جامعه و سازگار شدن با دنیای اطرافش پیدا کند.

زندگی بعد از حادثه متوقف نمی‌شود

تدوین یورگوس ماوروپساریدیس، تدوینگر همیشگی یورگوس لانتیموس، به فیلم ریتمی سریع و موجز می‌دهد، اما در عین حال «Stand Up» از نظر زمانی انعطاف‌پذیر است.

فیلم به‌خوبی حس می‌کند که زندگی می‌تواند در یک لحظه کاملاً تغییر کند، اما بعد از آن ممکن است برای مدت نامعلومی درجا بزند.

هیچ مرحله‌ای از مسیر ورا آسان یا سریع نشان داده نمی‌شود.

او متوجه می‌شود مسیر طولانی‌تری نسبت به آنچه ابتدا تصور می‌کرد پیش رو دارد تا بتواند با پای مصنوعی دوباره راه برود. اما فیلم اصراری ندارد که داستان را تا رسیدن او به آن نقطه ادامه دهد.

چرا که راه رفتن دوباره تنها پیروزی ممکن نیست.

فیلمی که ورا را قربانی نمی‌کند

مهم‌ترین دستاورد «Stand Up» شاید همین باشد که ورا را به نمادی برای تمام افراد دارای معلولیت تبدیل نمی‌کند.

فیلم فقط درباره زندگی یک انسان است؛ انسانی با خلق‌وخو، روابط، میل جنسی، خشم، شادی و روزهای خوب و بد.

زمنه گاهی دردناک است، گاهی سرخوش و هیجان‌زده، اما هیچ‌وقت نقش یک قربانی یا شهید را بازی نمی‌کند.

همین مسئله باعث می‌شود «Stand Up» تصویری متقاعدکننده از نوسان‌های احساسی زندگی پس از معلولیت ارائه دهد؛ زندگی‌ای که در آن پیشرفت همیشه خطی نیست و هر روز الزاماً بهتر از روز قبل نیست.

فیلم نه ادعا می‌کند پاسخ همه افراد دارای معلولیت را می‌داند و نه تلاش می‌کند تجربه ورا را به تجربه‌ای عمومی تبدیل کند. در عوض، با صداقتی قابل توجه فقط یک مسیر را دنبال می‌کند: مسیر دختری که باید یاد بگیرد با بدن و زندگی تازه‌اش کنار بیاید، بدون آنکه مجبور باشد برای پذیرفته شدن در نگاه دیگران، تبدیل به آدم دیگری شود.

اطلاعات فیلم «Stand Up»

عنوان اصلی: Stand Up
عنوان فارسی: استندآپ / بایست
کارگردان: ماری سندرز (Mari Sanders)
بازیگران: لوسیا زمنه (Lucia Zemene)، هانا حسین (Hana Hussein)، مانُک پلویس (Manouk Pluis)، کندریک اتمون (Kendrick Etmon)، دان بورینگا (Daan Buringa)
ژانر: درام
محصول: هلند
زبان: هلندی
موضوع: معلولیت، زندگی پس از سانحه، توان‌بخشی، روابط انسانی
محل وقوع داستان: روتردام، هلند

حضور در جشنواره مهم:
فیلم «Stand Up» در بخش مسابقه فیلم‌های داستانی بین‌المللی جشنواره فیلم ترایبکا (Tribeca Festival) به نمایش درآمده است.

سوالات متداول درباره فیلم «Stand Up»

فیلم «Stand Up» درباره چیست؟

فیلم داستان ورا، زن جوان ۲۳ ساله‌ای است که پس از یک تصادف رانندگی پای خود را از دست می‌دهد و باید با شرایط جدید زندگی، توان‌بخشی و نگاه جامعه به معلولیت روبه‌رو شود.

بازیگر نقش ورا واقعاً دارای معلولیت است؟

بله. لوسیا زمنه در زندگی واقعی نیز فردی دارای قطع عضو است و پای خود را در شرایطی مشابه شخصیت فیلم از دست داده است.

کارگردان فیلم «Stand Up» چه کسی است؟

ماری سندرز کارگردانی فیلم را بر عهده دارد. خود او نیز از ویلچر استفاده می‌کند.

فیلم «Stand Up» در جشنواره ترایبکا حضور داشته است؟

بله. فیلم در بخش مسابقه فیلم‌های داستانی بین‌المللی جشنواره ترایبکا به نمایش درآمده است.

موضوع اصلی فیلم «Stand Up» چیست؟

موضوع اصلی فیلم، زندگی پس از یک معلولیت ناگهانی و تلاش یک زن جوان برای بازتعریف رابطه‌اش با بدن، استقلال، روابط عاطفی و جامعه است.

آیا «Stand Up» یک فیلم الهام‌بخش درباره معلولیت است؟

فیلم عمداً از الگوی رایج «داستان الهام‌بخش یک فرد معلول که بر محدودیت‌هایش غلبه می‌کند» فاصله می‌گیرد و تلاش می‌کند زندگی روزمره، خشم، شوخی، روابط و دشواری‌های واقعی معلولیت را بدون احساسات‌گرایی نشان دهد.