نقد فیلم «نازا»؛ روایتی تکاندهنده از سازوکار جنگ در غزه
- «نازا» ساخته یووال آبراهام و راشل زور، دو تن از کارگردانان «سرزمین دیگری نیست»، با گفتوگوهای ناشناس با نیروهای نظامی و اطلاعاتی اسرائیل، سازوکار حملات در غزه را بررسی میکند؛ مستندی که در مسابقه ونیز ۲۰۲۶ به نمایش درآمد و جایزه ویژه هیئت داوران را دریافت کرد.
«نازا» ساخته یووال آبراهام و راشل زور، مستندی است که با گفتوگوهای شبانه با سربازان و نیروهای اطلاعاتی اسرائیلی، تلاش میکند سازوکار تصمیمگیری و اجرای حملات در غزه را از زبان افرادی که در این عملیاتها حضور داشتهاند بررسی کند؛ فیلمی که در جشنواره ونیز ۲۰۲۶ به نمایش درآمد و جایزه ویژه هیئت داوران را دریافت کرد.
از «سرزمین دیگری نیست» تا «نازا»
جنجالهای آزاردهنده پیرامون فیلم «سرزمین دیگری نیست» پس از آنکه این مستند جایزه بهترین فیلم مستند جشنواره برلین و سپس اسکار را دریافت کرد، در واقع چندان درباره خود فیلم نبود.
این فیلم نخستین مستند قدرتمندی نبود که توجهها را به سیاست رسمی اسرائیل در قبال فلسطینیان جلب میکرد و در آن زمان نیز ادعا نمیشد که فیلم افشاگری کاملاً بیسابقهای ارائه داده است.
اما اکران آن تنها چهار ماه پس از حمله حماس در ۷ اکتبر انجام شد؛ دورهای که تنشها بسیار بالا بود، اطلاعات نادرست بهسرعت منتشر میشد و نویسنده معتقد است پیوند زدن «ضدصهیونیسم» با «یهودستیزی» که از سوی اسرائیل طی دههها مطرح شده، در ذهن بخشهایی از جامعه غربی ریشه دوانده بود.
در آن زمان، برخی گزارشهای رسانهای سادهانگارانه بر همکاری فیلمسازان فلسطینی و اسرائیلی تأکید میکردند و برخی جشنوارهها نیز با ادعای «طرف نگرفتن»، صرفاً با قرار دادن فیلم در برنامه خود میتوانستند از ورود مستقیم به این مناقشه پرهیز کنند.
اما فاصله میان آن زمان و امروز با جان بیش از ۷۳ هزار نفر، بر اساس رقم مورد استناد نویسنده، و البته با پیامدهای روانی و انسانی جنگ برای بازماندگان، پر شده است.
«نازا» تلاش میکند وارد همین فضای خالی شود.
فیلم در شیوهای نظاممند و با لحنی ظاهراً خنثی، اطلاعاتی درباره آنچه سازندگان، بر اساس شهادتهای ارائهشده در فیلم، سیاستهای اسرائیل در جنگ غزه و جنایتهای جنگی مرتبط با آن میدانند ارائه میکند. نویسنده نقد، آن را مستندی مؤثرتر و فوریتر از «سرزمین دیگری نیست» ارزیابی میکند.
اینکه فیلم را تنها دو فیلمساز اسرائیلیِ گروه چهار نفره سازنده «سرزمین دیگری نیست» ساختهاند نیز از نگاه نویسنده معنادار است: یووال آبراهام و راشل زور خود را مسئول بررسی و افشای فعالیتهای پنهان دولتشان دانستهاند؛ کاری که به باور آنها اگر دیگر همکارانشان نیز در آن حضور داشتند، شاید امکان ساختنش به این شکل وجود نداشت.
۲۴ شاهد؛ گفتوگوهایی روی پشتبامهای تلآویو
ساختار فیلم ساده اما مؤثر است.
آبراهام و زور طی سه سال گذشته، آبراهام را در حال گفتوگو با اعضای نیروهای نظامی و اطلاعاتی اسرائیل در شب و روی پشتبامهای تلآویو فیلمبرداری کردهاند.
در مجموع، ۲۴ نفر از نیروهای نظامی و اطلاعاتی در فیلم حضور دارند. چهره همه آنها به شکلی مبهم و از نیمرخ دیده میشود و صدایشان نیز تغییر داده شده تا امکان شناساییشان وجود نداشته باشد.
وقتی از وظایفشان پرسیده میشود، آنها با جزئیات توضیح میدهند که چگونه دستورهای خود را در غزه اجرا کردهاند؛ گاهی نیز برای توضیح شیوه عملیات از دفترچه و طرحهای دستی استفاده میکنند.
برخی در عملیات نظارتی مشارکت داشتهاند، برخی دیگر از مراکز فرماندهی خود در تلآویو هدایت پهپادهای مرگبار را بر عهده داشتهاند و گروهی نیز در میدان حضور داشتهاند.
روایت فیلم بر این اساس شکل میگیرد که این افراد در عملیاتهایی مشارکت داشتهاند که نهفقط زندگی انسانها، بلکه ساختمانها و زیرساختهای غزه را نیز هدف قرار داده است.
«NAZA»؛ واژهای برای پنهان کردن هزینه انسانی
عنوان فیلم از واژهای نظامی گرفته شده است.
«NAZA» در فیلم بهعنوان اصطلاحی برای «خسارت جانبی» توضیح داده میشود؛ اصطلاحی که به گفته مستند در ساختار نظامی اسرائیل برای اشاره به شمار غیرنظامیانی که احتمال کشته شدنشان در یک حمله وجود دارد، استفاده میشود.
به جای آنکه درباره کشته شدن مردان، زنان و کودکان غیرنظامی صحبت شود، یک واژه فنی و سرد جایگزین آنها میشود.
فیلم استدلال میکند که این نوع زبان، هزینه انسانی عملیات را به یک عدد تبدیل میکند.
در ادامه، مستند تلاش میکند این نگاه را در زمینهای تاریخیتر بررسی کند و به مبادلات زندانیان میان اسرائیل و طرفهای عرب اشاره میکند؛ از جمله نمونههایی که در آنها تعداد زیادی زندانی عرب در برابر یک اسرائیلی مبادله شدهاند.
نویسنده نقد نتیجه میگیرد که چنین مواردی در نگاه فیلم نشان میدهد ارزشگذاری متفاوت بر جان انسانها چگونه میتواند در یک ساختار سیاسی و نظامی نهادینه شود.
وقتی اپراتورهای پهپاد صدای قربانیان را میشنوند
یکی از تکاندهندهترین بخشهای فیلم، به گفته نویسنده، مربوط به فاصله میان اپراتورهای حملات و قربانیان آنهاست.
افرادی که از مراکز فرماندهی در تلآویو حملات پهپادی را هدایت میکنند، کیلومترها از غزه فاصله دارند؛ اما طبق شهادتهای ارائهشده در مستند، همزمان اطلاعات زیادی درباره افراد حاضر در محل حمله در اختیار دارند.
در فیلم گفته میشود که تماسهای تلفنی در غزه شنود میشوند و نیروهای اطلاعاتی میتوانند متوجه شوند چه کسانی در یک ساختمان حضور دارند و آیا کودکان در خانه هستند یا نه.
یکی از اصطلاحاتی که در فیلم به آن اشاره میشود «بابا کجاست؟» است؛ عبارتی که برای توصیف موقعیتی به کار میرود که در آن تماس تلفنی یک کودک شنود میشود تا زمان بازگشت پدر مشخص شود و سپس حملهای علیه محل حضور خانواده انجام گیرد.
یکی از سربازان در فیلم درباره دختری ۱۲ ساله میگوید که ابتدا تلفنش هک میشود و سپس او کشته میشود.
چگونه میتوان صدای قربانیان را شنید؟
به نوشته نویسنده، دشوارترین بخش ماجرا همینجاست.
استفاده از واژهای مانند «NAZA» آسان است، چون همهچیز را به یک عدد یا اصطلاح سرد و فنی تبدیل میکند؛ اما پرسش دشوارتر این است که چگونه فرد میتواند صدای انسانهایی را که در رنج هستند بشنود و همچنان یک عملیات نظامی را ضروری بداند.
یکی از افراد مصاحبهشونده میگوید شنیدن همه چیز باعث میشود احساس کند «خدا» است.
در بسیاری از موارد، این سربازان آموزش زبان عربی دیدهاند. بنابراین، دستکم در چارچوب روایت فیلم، نمیتوان مسئله را صرفاً به نفهمیدن زبان قربانیان نسبت داد.
نویسنده این وضعیت را با نحوه پوشش برخی شبکههای خبری غربی مقایسه میکند که تصاویر زنان عرب در حال گریه و فریاد را نشان میدهند اما همیشه ترجمه سخنان آنها را ارائه نمیکنند.
فاصله ۳۷ مایلی؛ جدایی جغرافیایی و روانی
غزه تنها حدود ۳۷ مایل با تلآویو فاصله دارد، اما فیلم نشان میدهد که همین فاصله جغرافیایی میتواند نوعی فاصله روانی نیز ایجاد کند.
با این حال، یکی از اعضای ارتش اسرائیل در فیلم میگوید آنها نیازی به روانشناس نداشتند و کاملاً درگیر عملیات بودند.
فیلم همچنین به تأثیر بازیهای ویدیویی بر برخی از این افراد اشاره میکند. در روایت یکی از مصاحبهشوندگان، تجربهای که در آن کشتن بیشتر به معنای امتیاز بیشتر است، به شکلی به دنیای واقعی منتقل شده و حملات موفقیتآمیز میتواند حس لذت ایجاد کند.
در کنار این موضوع، جملههایی مانند «نقش من فنی است» و «باید به سیستم اعتماد کنید» نیز در فیلم تکرار میشوند؛ عباراتی که به گفته نویسنده میتوانند مسئولیت اخلاقی فرد را پشت ساختار اداری و نظامی پنهان کنند.
آگاهی از پیامدهای اخلاقی
اما فیلم ادعا نمیکند که افراد مصاحبهشونده از پیامدهای اخلاقی اقدامات خود بیخبرند.
یکی از همان افرادی که از موفقیت حملات احساس لذت میکند، در فیلم صراحتاً میگوید که میداند اسرائیل در حال ارتکاب نسلکشی است.
نویسنده احتمال میدهد همین میزان از عذاب وجدان یا تردید یکی از دلایلی باشد که او را به گفتوگو با آبراهام ترغیب کرده است، هرچند مفهوم پشیمانی هیچگاه به شکل مستقیم محور گفتوگو قرار نمیگیرد.
شخص دیگری نیز از دیدن سگهایی که اجساد رهاشده را میخورند ابراز انزجار میکند، اما به نوشته نویسنده، این انزجار لزوماً به خود کشتارها تعمیم پیدا نمیکند.
در مقابل، فیلمساز همچنین به سازمان «Breaking the Silence» اشاره میکند؛ سازمانی متشکل از سربازان سابق اسرائیلی که درباره سیاستهای دولت و ارتش اسرائیل در سرزمینهای فلسطینی انتقاد و اطلاعرسانی میکنند. این سازمان پیشتر در مستند «۵۴ سال اول» ساخته آوی موگرابی در سال ۲۰۲۱ نیز حضور داشت.
مسئله «نسلکشی» در روایت فیلم
برای مخاطبانی که همچنان استفاده از واژه «نسلکشی» درباره جنگ غزه را نمیپذیرند، نویسنده معتقد است «نازا» تلاش میکند شواهدی در اختیار آنها بگذارد که نشان میدهد در روایت ارائهشده توسط فیلم، ساختار نظامی اسرائیل میان غیرنظامیان و اهداف نظامی تمایز کافی قائل نمیشود.
نویسنده همچنین به حمله به افرادی اشاره میکند که برای دریافت غذا در صف ایستادهاند و این اقدامات را در چارچوب ادعای فیلم درباره بیارزش تلقی شدن جان غیرنظامیان قرار میدهد.
در عین حال، فیلم از نگاه نویسنده تنها درباره کشتن انسانها نیست. نابودی عمدی ساختمانها و اموال نیز بخشی از استدلال آن درباره پیامدهای جنگ است.
طبق روایت مستند، افرادی که در میدان حضور داشتهاند درباره تخریب از پیش برنامهریزیشده ساختمانهایی صحبت میکنند که میتوانند محل حضور انسانها باشند.
پشتبامهای تلآویو؛ زندگی عادی در کنار جنگ
آبراهام و زور میان شهادتهای تکاندهنده، تصاویر شبانهای از افق شهر تلآویو قرار میدهند.
در این تصاویر، چهره مصاحبهشوندگان دیده نمیشود و مخاطب به جای آن، پنجرههای آپارتمانها را میبیند؛ مردمی که تلویزیون تماشا میکنند، غذا آماده میکنند یا برای خواب آماده میشوند.
این انتخاب به مخاطب فرصتی کوتاه برای نفس کشیدن میان روایتهای سنگین فیلم میدهد.
اما در عین حال، تصویری از بخش بزرگی از جامعه اسرائیل نیز ارائه میکند که به گفته فیلم، همچنان به «سیستم» اعتماد دارند.
آیا «نازا» میتواند نظر مخاطبان را تغییر دهد؟
پرسش پایانی فیلم و نقد این است که آیا «نازا» میتواند نگاه مخاطبان را تغییر دهد؛ بهخصوص در شرایطی که پنهان کردن ابعاد جنگ در غزه و کرانه باختری برای افکار عمومی دشوارتر شده است.
نویسنده معتقد است این فیلم نسبت به «سرزمین دیگری نیست» شانس بیشتری برای تأثیرگذاری دارد، اما در نهایت از جشنوارههایی که خود را غیرسیاسی معرفی میکنند نیز انتقاد میکند و میگوید صرفاً برنامهریزی برای نمایش یک فیلم، لزوماً به معنای موضعگیری یا بررسی مسئولانه محتوای آن نیست.
از نگاه نویسنده، حتی جشنوارهها و مخاطبانی که تلاش میکنند خود را خارج از مناقشه نگه دارند، ممکن است ناخواسته در روندی مشارکت کنند که واقعیتهای مطرحشده در فیلم را مبهم یا کمرنگ میکند.
اطلاعات فیلم NAZA
عنوان اصلی: NAZA
عنوان فارسی: نازا
کارگردان: یووال آبراهام، راشل زور
فیلمنامه: یووال آبراهام، راشل زور
تهیهکنندگان: هری دیویس، لیندسی پولتون، جیم ویلسون
تهیهکننده اجرایی: جاناتان گلیزر
فیلمبرداری: راشل زور
تدوین: یووال آبراهام، راشل زور
صدا: لارس گینتسل، بنجامین هوربه، راب فار
محصول: بریتانیا
سال تولید: ۲۰۲۶
مدت: ۸۰ دقیقه
زبان: عبری و انگلیسی
موضوع: مستند، جنگ، روزنامهنگاری تحقیقی
«نازا» در هشتادوسومین جشنواره فیلم ونیز در بخش مسابقه اصلی حضور داشت و تنها مستند حاضر در رقابت اصلی بود. فیلم نخستین نمایش جهانی خود را ۱۰ سپتامبر ۲۰۲۶ در ونیز تجربه کرد.
این فیلم در ونیز جایزه ویژه هیئت داوران را دریافت کرد. جشنواره فیلم نیویورک نیز «نازا» را برای نمایش در بخش اصلی خود انتخاب کرد و نمایش آمریکای شمالی آن در این جشنواره انجام شد.
همچنین فیلم در بخش Perlak جشنواره سنسباستین ۲۰۲۶ حضور دارد؛ این بخش آثاری را که در جشنوارههای دیگر به نمایش درآمده یا جایزه گرفتهاند، ارائه میکند.
سوالات متداول
فیلم «نازا» درباره چیست؟
«نازا» یک مستند ساخته یووال آبراهام و راشل زور است که با استفاده از گفتوگوهای ناشناس با ۲۴ نفر از نیروهای نظامی و اطلاعاتی اسرائیل، به بررسی سازوکار تصمیمگیری و اجرای حملات نظامی در غزه میپردازد. جشنواره ونیز فیلم را اثری درباره سیستمهای پشت حملات و کشتار گسترده غیرنظامیان فلسطینی توصیف کرده است.
«نازا» را چه کسانی ساختهاند؟
یووال آبراهام و راشل زور، دو نفر از چهار کارگردان مستند «سرزمین دیگری نیست»، کارگردانی «نازا» را بر عهده داشتهاند.
عنوان «NAZA» چه معنایی دارد؟
طبق معرفی رسمی جشنواره نیویورک، «NAZA» یک اصطلاح اختصاری نظامی است که در فیلم بهعنوان عبارتی برای اشاره به تعداد غیرنظامیانی که انتظار میرود در یک حمله هوایی کشته شوند، توضیح داده میشود.
«نازا» در جشنواره ونیز ۲۰۲۶ حضور داشت؟
بله. فیلم در بخش مسابقه اصلی ونیز ۲۰۲۶ حضور داشت و نمایش جهانی آن در ۱۰ سپتامبر انجام شد.
آیا «نازا» جایزهای در ونیز گرفت؟
بله. «نازا» برنده جایزه ویژه هیئت داوران جشنواره ونیز ۲۰۲۶ شد.
