نقد مستند «ماوریک: ماجراهای حماسی دیوید لین»؛ زندگی آشفته پشت رؤیاهای بزرگ

چارسو پرس: یکی از جنبه‌های جذاب فیلم‌هایی که در دوران نظام استودیویی ساخته شدند، این است که برداشت ما از آنها ــ و به شکلی عجیب، خود فیلم‌ها ــ با گذشت زمان تغییر می‌کند. من با اشتیاق به تماشای «ماوریک: ماجراهای حماسی دیوید لین» نشستم، چون قرار بود مستندی درباره کارگردانی ببینم که همیشه او را نمونه کامل کلاسیک‌گرایی باشکوه، بی‌نقص و میانه‌روی هالیوود می‌دانستم. البته این برداشت اشتباه نیست.

اما «ماوریک» که سرشار از داستان‌های منحصربه‌فرد، تصاویر خیره‌کننده از فیلم‌ها و بینش‌های شگفت‌انگیز فیلمسازانی از نسل‌های مختلف است، نگاه ما را به دیوید لین و دستاوردهایش گسترش می‌دهد. فرانسیس فورد کوپولا، آلفونسو کوارون، پل گرین‌گرس، سلین سونگ، وس اندرسن، نیا داکوستا، دنی ویلنوو و بردی کوربت از جمله فیلمسازانی هستند که درباره میراث او صحبت می‌کنند.

بله، لین یک کلاسیک‌گرا بود؛ پائولین کیل زمانی از این موضوع انتقاد کرده بود که حتی اگر لین قهرمان فیلمش را تا آرنج در خون قرار دهد، باز هم همه‌چیز با چنان سلیقه و دقتی قاب‌بندی می‌شود که انگار قرار است نمونه‌ای از ظرافت باشد. اما «ماوریک» به کارگردانی بارنابی تامپسون و با روایت کیت بلانشت، نشان می‌دهد لین در عین حال فیلمسازی رادیکال بود؛ شاید یکی از مهم‌ترین کسانی که همراه با هیچکاک، سینمای مدرن هالیوود را شکل دادند.

تصاویر او ممکن بود با دقتی خیره‌کننده طراحی شده باشند و در «لورنس عربستان» حتی به مرز عظمت و غلبه کامل بر تماشاگر برسند، اما چیزی که به این تصاویر زندگی می‌بخشید، روحی رمانتیک و سرکش بود. چون خود دیوید لین نیز چنین انسانی بود.

تضاد میان شکوه سینما و آشفتگی زندگی

انتظار می‌رود مونتاژ آغازین «ماوریک» ــ همان نمایش پرزرق‌وبرق لحظات برجسته یک کارنامه سینمایی که این روزها در مستندهای هنری برای جذب مخاطب استفاده می‌شود ــ صرفاً به فیلم‌های لین اختصاص داشته باشد. اما از همان ابتدا یک تضاد انفجاری در ساختار مستند جریان دارد: زیبایی‌شناسی لین به‌عنوان کارگردان، منظم، ظریف و کاملاً صیقل‌خورده و بریتانیایی بود، در حالی که زندگی شخصی‌اش آشوبی تمام‌عیار داشت؛ سرشار از روابط عاشقانه کوتاه‌مدت و وعده‌هایی که به سرانجام نمی‌رسیدند.

نکته مهم «ماوریک» دقیقاً در همین‌جا شکل می‌گیرد: اینکه دو وجه دیوید لین ــ کلاسیک‌گرای دقیق و رمانتیک بی‌پروا و خودشیفته ــ در کنار یکدیگر کار می‌کردند.

لین از همان ابتدا هنرمندی بیرون از جریان اصلی بود. او در سال ۱۹۰۸ به دنیا آمد و در حومه لندن بزرگ شد؛ پدرش او را نمی‌پذیرفت و حتی تا روز مرگش حاضر نشد یکی از فیلم‌های پسرش را ببیند. دیوید جوان در مدرسه موفق نبود و نمی‌توانست خود را با محیط اطرافش وفق دهد. دست‌وپاچلفتی، بیگانه و منزوی بود.

اما وقتی یک دوربین عکاسی به دست آورد، عکاسی به تدریج به بخشی از هویت او تبدیل شد. او انسانی ازهم‌گسیخته بود که جهان را از طریق تصاویری که در آنها زندگی می‌کرد، دوباره کنار هم می‌چید.

او خیلی زود تصمیم گرفت وارد سینما شود و پس از آنکه با سماجت خود را به پشت صحنه استودیوهای بریتانیا رساند، فهمید که عاشق این فرایند و جادوی شبیه اسباب‌بازی‌فروشی آن است. لین کارش را به‌عنوان تدوینگر آغاز کرد و در این زمینه به استادی رسید. او روی فیلم‌های مایکل پاول و امریک پرسبرگر کار کرد و سرانجام به پرتقاضاترین تدوینگر بریتانیا تبدیل شد.

اما جاه‌طلبی او به همین‌جا ختم نمی‌شد. لین می‌خواست قدم بعدی را بردارد و این فرصت زمانی فراهم شد که نوئل کوارد، هنرمند چندوجهی و شیک‌پوش بریتانیایی، به استعدادش پی برد و او را برای کارگردانی مشترک «در کدام جبهه خدمت می‌کنیم» انتخاب کرد.

این فیلم اثر خوبی بود، اما همکاری دوم لین با کوارد، یعنی «برخورد کوتاه» در سال ۱۹۴۵، اثری انقلابی از آب درآمد.

«برخورد کوتاه»؛ عشقی ممنوعه و واقع‌گرایی شاعرانه

برای مدت طولانی، «برخورد کوتاه» با شخصیت‌های کم‌حرف، موسیقی راخمانینوف و تصویر عشق میان دو انسان گرفتار در محدودیت‌های اجتماعی، یک ملودرام طبقه متوسط بریتانیایی تلقی می‌شد؛ یکی از تأثیرگذارترین داستان‌های عاشقانه اشک‌انگیز تاریخ سینما.

اما اگر امروز دوباره آن را تماشا کنید، متوجه می‌شوید که فیلم در کنار تمام ویژگی‌های عاطفی‌اش، یک درام واقع‌گرایانه و بسیار پیچیده نیز هست. داستان درباره رابطه‌ای خارج از ازدواج است و فیلم جرئت می‌کند این رابطه را هم متعالی و هم به‌شدت شکننده نشان دهد.

سال ۱۹۴۵ بود و چنین نگاهی هنوز چیزی نبود که بتوان به‌سادگی و آشکارا از آن دفاع کرد. همین شور ممنوعه است که به «برخورد کوتاه» کیفیتی شاعرانه و در عین حال واقع‌گرایانه می‌دهد.

همین روح را می‌توان در «تابستان» نیز دید؛ شاید یکی از تأثیرگذارترین فیلم‌های لین. در این فیلم محصول ۱۹۵۵، کاترین هپبورن نقش منشی تنهایی را بازی می‌کند که در تعطیلاتی تنها در ونیز، عشق را پیدا می‌کند یا تصور می‌کند که آن را یافته است.

«ماوریک» به شکلی هوشمندانه استدلال می‌کند که درک لین از تنهایی، نیروی حیاتی این فیلم بوده است.

فیلم‌های لین بازتاب زندگی خودش بودند

لین از همان ابتدا از سینما برای بیان شخصیت خودش استفاده می‌کرد. وقتی از دیوید لین حرف می‌زنیم، معمولاً نخستین واژه‌ای که به ذهن می‌رسد «حماسی» است؛ واژه‌ای که ظاهراً نقطه مقابل «شخصی» و «صمیمی» قرار دارد.

اما «ماوریک» بر واقعیتی خلاف انتظار تأکید می‌کند: لین یکی از شخصی‌ترین فیلمسازان تاریخ سینما بود.

زمانی که «برخورد کوتاه» را ساخت، پیش‌تر با ایزابل لین ازدواج کرده و از او جدا شده بود؛ همسر و پسری را که از این ازدواج داشت ترک کرده بود و در میانه ازدواج پرتنش خود با کی والش، بازیگر و دومین همسر از مجموع شش همسرش، قرار داشت.

در کنار این ازدواج‌ها، روابط عاشقانه بی‌شماری نیز داشت. طلاق‌های متعدد سرانجام او را در جست‌وجوی ثبات رها کردند و به نوعی آواره ثروتمند تبدیل شد که زندگی‌اش را با چمدان‌ها می‌گذراند.

او موفق بود اما ریشه‌ای نداشت.

هرچه «ماوریک» جلوتر می‌رود و داستان شکست این روابط را می‌شنویم، اتفاق عجیبی رخ می‌دهد. زندگی عاشقانه پرنقص لین ابتدا کاملاً معمولی به نظر می‌رسد، سپس فرصت‌طلبانه و آشفته جلوه می‌کند و در نهایت، به شکلی عجیب، حتی به مرز طنز می‌رسد.

بخشی از این حس به نامه‌هایی بازمی‌گردد که لین می‌نوشت. او در آنها درست شبیه عاشقان پرشور «برخورد کوتاه» حرف می‌زد؛ در حالی که در واقع مردی زن‌باره بود که در هر رابطه نیاز داشت خودش را متقاعد کند عشق این بار برای همیشه ادامه خواهد داشت.

او چهره‌ای جذاب، لبخندی باریک و ظاهری کاملاً متمدن داشت؛ ظاهری که در سال‌های پایانی زندگی کمی او را شبیه نسخه‌ای انگلیسی و اشرافی از دیوید لینچ می‌کرد. اما پشت این ظاهر مؤدبانه، شخصیتی جاه‌طلب و گاه خشمگین پنهان بود.

وسواس رمانتیک در مقیاس حماسی

رمانتیسم لین، که به دلیل وسواسش گاه بی‌ثبات می‌شد، در شیوه فیلمسازی او نیز حضور داشت. او به شخصیت‌های افراطی علاقه داشت؛ همان‌طور که شخصیت‌هایش نیز اغلب چنین بودند.

تی. ای. لارنس، ماجراجوی سرسخت و افسون‌شده از فرهنگ و آفتاب صحرا، یا سرهنگ نیکلسون با بازی الک گینس در «پل رودخانه کوای»، نمونه‌هایی از این شخصیت‌ها هستند؛ مردانی که به‌شدت اصول‌گرا و مصمم‌اند و گاهی این عزم تا مرز نابینایی پیش می‌رود.

«پل رودخانه کوای» نخستین فیلم لین بود که سینما را تغییر داد. هنگام ساخت آن، لین از نظر وسواس در کنترل و کمال‌گرایی، تا حدی به استنلی کوبریک سال‌های بعد شباهت پیدا کرد و در ساخت پل فیلم نیز یادآور ورنر هرتسوگ در «فیتزکارالدو» بود.

او پلی ساخت که تا آن زمان بزرگ‌ترین دکور سینمایی تاریخ محسوب می‌شد. در واقع، لین یک فیلم جنگی کامل را حول یک جست‌وجوی رمانتیک و البته توهم‌آمیز بنا کرد.

«لورنس عربستان»؛ اوج هنر دیوید لین

«لورنس عربستان» تلاش لین برای عبور از عظمت «پل رودخانه کوای» بود و آن‌قدر از نظر بصری خیره‌کننده از کار درآمد که تماشاگر را در مرکز حسی و فیزیکی صحرای عربستان قرار می‌داد.

«ماوریک» از این فیلم به‌عنوان نخستین حماسه مدرن سینما یاد می‌کند؛ اثری که سایه‌اش بر تمام دوران فیلم‌های عظیم و پرفروش بعدی افتاده است و برای فیلمسازانی مانند استیون اسپیلبرگ به یک الگوی ماندگار تبدیل شده است.

ساخت «لورنس عربستان» نیز یک فیلمبرداری معمولی نبود. لین، که در دل نظام استودیویی رشد کرده بود، عملاً فیلمسازی را از استودیو بیرون کشید. شیوه کار او بیش از آنکه به تولید صنعتی یک فیلم شباهت داشته باشد، به تجربه‌ای مرزی و گاه جنون‌آمیز نزدیک بود؛ جایی که زندگی و هنر در یکدیگر حل می‌شوند.

این همان رویکردی بود که بعدها فرانسیس فورد کوپولا در «اینک آخرالزمان» نیز تجربه کرد؛ فیلمسازانی که حاضر بودند برای رسیدن به رؤیای خود تا مرز جهنم پیش بروند و دوباره بازگردند.

از اوج تا افول

اگر «لورنس عربستان» قله هنری دیوید لین بود، «ماوریک» سپس به سراغ دوره افول او می‌رود؛ دوره‌ای که به اعتقاد برخی منتقدان با «دکتر ژیواگو» آغاز شد.

فیلمی که بیش از اندازه کش‌دار بود و برای نخستین بار در آن، سبک باشکوه و پرجزئیات لین کمی قدیمی به نظر می‌رسید؛ هرچند در گیشه موفقیتی عظیم بود.

پس از آن «دختر رایان» ساخته شد؛ فیلمی که با واکنش‌های بسیار تند منتقدان روبه‌رو شد و اتفاقی عجیب را در تاریخ نقد سینمایی رقم زد.

در سال ۱۹۷۱، پس از نمایش «دختر رایان»، لین به جلسه انجمن ملی منتقدان فیلم آمریکا دعوت شد. او دو ساعت در جلسه نشست و منتقدانی مانند پائولین کیل و ریچارد شیکل به‌شدت از فیلمش انتقاد کردند.

کمتر داستانی از سینما وجود دارد که در آن کارگردانی به جلسه منتقدان احضار شده باشد تا منتقدان شخصاً به او بگویند چه فیلم بدی ساخته است.

لین از این اتفاق به‌شدت آسیب دید. «ماوریک» نیز بخشی از این تجربه را از طریق تصاویری از خود او بازسازی می‌کند. لین پس از آن ۱۴ سال فیلمی نساخت.

بازگشت با «گذری به هند»

اما سرانجام بازگشت.

«گذری به هند» یکی از بزرگ‌ترین بازگشت‌های تاریخ سینما بود. لین این بار سبک باشکوه خود را در قالبی جمع‌وجورتر به کار گرفت؛ گویی هیچ‌وقت فاصله‌ای میان فیلم‌هایش ایجاد نشده بود.

نتیجه آن بود که در سال ۱۹۸۴، او عملاً در زمین خودِ سینمای مرکنت-آیووری بازی کرد و از آنها پیشی گرفت.

«ماوریک» در نهایت جشن باشکوهی برای فیلمسازی است که از مهم‌ترین رؤیاپردازان تاریخ سینما بود.

من هنگام تماشای بخش‌هایی از دو اقتباس لین از آثار چارلز دیکنز در دهه ۱۹۴۰، یعنی «آرزوهای بزرگ» و «الیور تویست»، متوجه شدم چرا هیچ‌وقت به‌طور کامل به اصالت و سینمایی بودن آنها پی نبرده بودم: چون تأثیر آنها آن‌قدر عمیق وارد زبان سینما شده که دیگر متوجه سرچشمه این زبان نمی‌شویم.

با این حال، جریانی که در تمام فیلم‌های لین حضور دارد ــ او تنها ۱۷ فیلم بلند کارگردانی کرد ــ احساسی فراموش‌نشدنی از شور عاشقانه‌ای است که سرانجام به فقدان ختم می‌شود.

این داستان زندگی خود او نیز بود؛ زندگی‌ای که دیوید لین آن را به اندازه فیلم‌هایش بزرگ و حماسی کرد.

اطلاعات مستند «ماوریک: ماجراهای حماسی دیوید لین»

عنوان فارسی: ماوریک: ماجراهای حماسی دیوید لین
عنوان اصلی: Maverick: The Epic Adventures of David Lean
کارگردان: بارنابی تامپسون
راوی: کیت بلانشت
موضوع: زندگی و آثار دیوید لین
گونه: مستند، سینمایی، زندگی‌نامه‌ای
محصول: بریتانیا
زبان: انگلیسی
سال تولید: ۲۰۲۶