ونیز آماده جنجال؛ سیاست و هوش مصنوعی به جشنواره رسیدند

چارسو پرس: با ادامه جنگ‌ها در خاورمیانه و اوکراین و افزایش تنش‌ها در سراسر جهان، هنرمندان حاضر در جشنواره‌های سینمایی بیش از گذشته ناچارند در میان میدان‌های مین سیاسی حرکت کنند.

در جشنواره فیلم برلین در ماه فوریه، ویم وندرس، رئیس هیئت داوران، به دلیل اظهارنظری مبنی بر اینکه کارگردانان سینما باید «از سیاست دور بمانند» با انتقادهای شدیدی روبه‌رو شد. او این سخنان را در پاسخ به پرسش‌های خبرنگاران درباره اسرائیل و فلسطین مطرح کرده بود. واکنش‌ها به اظهارات وندرس بسیار تند بود و آرونداتی روی، نویسنده سرشناس، در اعتراض از حضور در جشنواره انصراف داد. تریشیا تاتل، مدیر هنری برلین، نیز مجبور شد درباره موج رسانه‌ای گسترده‌ای که می‌رفت جشنواره را تحت‌الشعاع قرار دهد، بیانیه‌ای رسمی منتشر کند.

در جشنواره کن نیز هزاران نفر از فعالان حرفه‌ای سینما، از جمله خاویر باردم، مارک روفالو و کن لوچ، طوماری را امضا کردند که در آن نسبت به افزایش نفوذ ایدئولوژیک ونسان بولوره، میلیاردر راست‌گرا و سهامدار اصلی شبکه تلویزیونی پولی Canal+ و بزرگ‌ترین سرمایه‌گذار سینمای فرانسه، اعتراض شده بود.

حتی تماشاگران جشنواره هنگام نمایش لوگوی Canal+ و StudioCanal در تیتراژ فیلم‌هایی که این شرکت‌ها تأمین مالی کرده بودند، آنها را هو کردند.

پس از آن، بحث‌های سیاسی در کن به مناقشه‌ای داغ درباره استفاده از هوش مصنوعی در سینما کشیده شد. دمی مور، عضو هیئت داوران، از صنعت سینما خواست راه‌هایی برای همکاری با هوش مصنوعی و در عین حال محافظت از خود در برابر آن پیدا کند. او گفت: «هوش مصنوعی اینجاست و مبارزه با آن یعنی وارد شدن به نبردی که در آن شکست خواهیم خورد.» این اظهارات موجی از واکنش‌ها را در اینترنت به دنبال داشت.

حالا که سیاست، برلین و کن را تحت تأثیر قرار داده، این مسئله در ونیز چگونه پیش خواهد رفت؟

سیاست پیش از آغاز جشنواره به ونیز رسید

بحث‌های سیاسی درباره روسیه و اسرائیل حتی پیش از آغاز جشنواره فیلم ونیز به لیدو رسیده است.

در ماه آوریل، نمایشگاه هنری دوسالانه ونیز ــ که زیر نظر بنیاد دوسالانه ونیز برگزار می‌شود؛ همان بنیادی که جشنواره فیلم را نیز اداره می‌کند ــ به دلیل اجازه دادن به روسیه و اسرائیل برای برپایی نمایشگاه در پاویون‌های خود مورد انتقاد قرار گرفت.

پیت‌آنژلو بوتافوکو، رئیس دوسالانه، اکنون وارد جدالی لفظی با کمیسیون اروپا شده است؛ کمیسیونی که ۲.۳ میلیون دلار از کمک مالی خود به این بنیاد را پس گرفته است. یک سخنگوی اتحادیه اروپا به ورایتی گفت پول مالیات‌دهندگان اروپایی «باید از ارزش‌های دموکراتیک محافظت کند» و افزود که این ارزش‌ها «در روسیه امروز رعایت نمی‌شوند».

بوتافوکو حاضر نشد برای این گزارش با ورایتی گفت‌وگو کند، اما در نشست خبری معرفی فیلم‌های جشنواره ونیز در ماه ژوئیه، بروکسل را به اعمال استاندارد دوگانه متهم کرد.

او گفت: «آنها ۲.۳ میلیون دلار از بودجه دوسالانه را پس می‌گیرند، در حالی که طی شش ماه ۵.۹ میلیارد دلار [در قالب قراردادهای گاز طبیعی مایع] به پوتین می‌دهند.»

موضع بوتافوکو این است که طبق اساسنامه، دوسالانه ونیز باید برای تمام جهان یک «فضای آزاد از سانسور و محل همزیستی فرهنگی» باشد.

آلبرتو باربرا، مدیر هنری جشنواره فیلم ونیز، نیز با این دیدگاه موافق است.

او می‌گوید: «اگر فیلم خوبی از روسیه به دست ما می‌رسید، تنها معیاری که در نظر می‌گرفتیم کیفیت فیلم بود.»

باربرا انتخاب‌های امسال ونیز را «سیاسی‌ترین دوره در سال‌های اخیر» توصیف می‌کند.

او هنگام اعلام فهرست فیلم‌های جشنواره در ۲۳ ژوئیه گفت این انتخاب‌ها «موضوعات مهم معاصر را بازتاب می‌دهند: جنگ‌ها، طبیعتاً؛ فلسطین؛ مهاجرت؛ تغییرات اقلیمی؛ افزایش تنش‌های اجتماعی و کوچک‌تر شدن فضای آزادی، به زیان مخالفان حکومت‌های مختلف».

کاملاً متناسب با این فضای سیاسی، جشنواره ونیز با فیلم «جوهر» (Ink) ساخته دنی بویل افتتاح می‌شود؛ فیلمی که نشان می‌دهد روزنامه زرد بریتانیایی سان چگونه به رشد روپرت مرداک و تبدیل شدن او به یکی از چهره‌های اصلی رسانه‌های راست‌گرا کمک کرد. این فیلم را StudioCanal، تحت کنترل بولوره، تهیه کرده است.

جشنواره همچنین مستند «ماسک» (Musk) ساخته الکس گیبنی را نمایش می‌دهد؛ فیلمی که پشت چهره عمومی ایلان ماسک را بررسی می‌کند و یکی از آثار شاخصی است که از لیدو می‌آیند و می‌توانند بحث‌های سیاسی داغی ایجاد کنند.

کنت سندرسون، مدیرعامل شرکت پخش آمریکایی Bleecker Street، درباره این مستند می‌گوید: «ماسک» به دلیل شیوه ساخت و بازتعریف موضوعش، «انفجاری» است. او اضافه می‌کند که این فیلم چهار ساعته حاوی «افشاگری‌های واقعی است که بدون تردید توجه مردم را جلب خواهد کرد».

در میان آثار سیاسی دیگر، فیلم «ذره‌ای نور» (A Bit of Light) ساخته کارگردان ایرانی علی عسگری قرار دارد که داستان پزشکی مخالف حکومت را روایت می‌کند که در تهران بازداشت شده است.

همچنین «شهروند اسامه» (Citizen Osama) ساخته احمد حسونه، کارگردان فلسطینی، به نمایش درمی‌آید؛ فیلمی درباره عکاسی که تلاش می‌کند همزمان نقش پدر و روزنامه‌نگار را ایفا کند و در حین ثبت واقعیت‌های هولناک جنگ در غزه، زندگی خانوادگی خود را نیز حفظ کند.

روسیه، غزه و آمریکا روی پرده ونیز

بحران عمیق روسیه نیز در چند فیلم جشنواره ونیز حضور پررنگی خواهد داشت.

یکی از آنها «دوستان نامطلوب من: بخش دوم ـ تبعید» ساخته جولیا لوکتف است که روزنامه‌نگاران مستقل روس را در حدود ۱۳ کشور دنبال می‌کند؛ افرادی که تلاش دارند در شرایط تبعید اجباری به زندگی خود ادامه دهند.

از سوی دیگر، مشکلات اجتماعی و سیاسی آمریکا در دوران ریاست‌جمهوری دونالد ترامپ موضوع مستند کوتاه «آنها اینجا هستند» ساخته لورا پویتراس است. این فیلم درباره اعتراضات ایالت مینه‌سوتا به عملیات‌های اداره مهاجرت و گمرک آمریکا، ICE، است؛ عملیاتی که به بازداشت ۴ هزار نفر و کشته شدن دو نفر انجامید.

اسرائیل نیز همچنان یکی از موضوعات جنجالی در جشنواره‌های سینمایی است.

آموس گیتای، کارگردان اسرائیلی که آثارش به بررسی مناقشه اسرائیل و فلسطین از هر دو زاویه می‌پردازند، از حضور در ونیز در سالی که جشنواره کن هیچ فیلمی با پرچم اسرائیل نداشت، ابراز خرسندی کرده است.

او می‌گوید: «وقتی این تصمیم بلافاصله و بدون هیچ تردیدی گرفته شد، بسیار تحت تأثیر قرار گرفتیم.»

گیتای فیلم «جاده به اریحا» (The Road to Jericho) را در ونیز ارائه می‌کند؛ فیلمی که به میراث سیاسی اسحاق رابین، نخست‌وزیر فقید اسرائیل، می‌پردازد. رابین در سال ۱۹۹۵ و پس از امضای توافق تاریخی اسلو، توسط یک افراط‌گرای راست‌گرای یهودی ترور شد.

مستند جنجالی جدید «NAZA» ساخته یووال آبراهام و راشل سور، از کارگردانان «سرزمین دیگری نیست»، نیز روز دوشنبه به بخش مسابقه ونیز اضافه شد. انتظار می‌رود این فیلم بار دیگر بحث‌های سیاسی شدیدی به راه بیندازد.

این مستند که شب‌ها روی پشت‌بام‌های تل‌آویو فیلمبرداری شده، بنا بر خلاصه رسمی فیلم، «سیستم‌های پشت کشتار جمعی عامدانه غیرنظامیان فلسطینی در غزه توسط اسرائیل را با جزئیات نشان می‌دهد».

آیا سیاست، سینما را تحت‌الشعاع قرار می‌دهد؟

با وجود تمام این موارد، مانند اکثر جشنواره‌ها، بخش عمده فیلم‌هایی که در ونیز به نمایش درمی‌آیند مستقیماً درباره سیاست نیستند.

با این حال، حتی برای همین فیلم‌ها نیز این خطر وجود دارد که «سیاست شروع به تحت‌الشعاع قرار دادن فیلم کند».

جاناتان راتر، مدیر شرکت روابط عمومی بریتانیایی Premier Public Relations، می‌گوید: «مشکل این است که رسانه‌ها این روزها بیش از پیش حول جملات کوتاه و تیترها می‌چرخند.»

او اضافه می‌کند: «گاهی نوعی روزنامه‌نگاری تنبلانه وجود دارد که در آن بازیگران و کارگردانان را با پرسش‌های سیاسی حساس بمباران می‌کنند تا از پاسخ آنها برای جذب کلیک استفاده کنند.»

آندره‌آ رومئو، پخش‌کننده ایتالیایی، نیز با این دیدگاه موافق است. شرکت او، I Wonder Pictures، با پنج فیلم برای نمایش و معرفی در ونیز حضور خواهد داشت که یکی از آنها تریلر مورد توجه «پرایم‌تایم» (Primetime) با بازی رابرت پتینسون است.

او می‌گوید: «مهم است که هنرمندان زمانی که حرف درست و صلاحیت لازم را دارند، موضع سیاسی خود را بیان کنند.»

با این حال، به گفته او، «این رفتار مدنی و مسئولانه‌ای است که بازیگران یا کارگردانان از اظهارنظر عمومی درباره مسائلی که درباره آنها احساس صلاحیت یا راحتی در بیان دیدگاهشان ندارند، خودداری کنند.»

سال گذشته، الکساندر پین، رئیس هیئت داوران جشنواره ونیز، هنگامی که درباره موضعش نسبت به بحران انسانی در غزه از او سؤال شد، پاسخ داد: «صادقانه بگویم، برای این سؤال آمادگی چندانی ندارم. من اینجا هستم تا درباره سینما داوری و صحبت کنم.»

پین در آغاز جشنواره با واکنش منفی گسترده‌ای روبه‌رو نشد، اما در پایان جشنواره با موجی از پرسش‌های سیاسی خبرنگاران مواجه شد؛ خبرنگارانی که از تصمیم هیئت داوران برای اعطای شیر طلایی به درام خانوادگی «پدر، مادر، خواهر، برادر» ساخته جیم جارموش خشمگین بودند، نه به فیلم «صدای هند رجب» ساخته کوثر بن‌هانیه که داستانش در غزه می‌گذشت.

این فیلم پس از دریافت تشویق ایستاده ۲۲ دقیقه‌ای ــ طولانی‌ترین تشویق تاریخ جشنواره ــ یکی از گزینه‌های اصلی دریافت جایزه اصلی محسوب می‌شد. با این حال، شیر نقره‌ای به آن رسید.

پین در پاسخ گفت: «ما به عنوان هیئت داوران، هر دو فیلم را به یک اندازه ارزشمند می‌دانیم، هر کدام به دلیل خاص خود.»

روزنامه ایتالیایی ایل سوله ۲۴ اوره نیز او را به دلیل «نداشتن شجاعت برای اهدای شیر به فیلمی درباره غزه» مورد انتقاد قرار داد.

در حالی که تریشیا تاتل، مدیر جشنواره برلین، به دلیل فشارهای دولت آلمان ــ که ۴۰ درصد بودجه این رویداد را تأمین می‌کند ــ تا آستانه برکناری پیش رفت، باربرا از جنجال‌های سیاسی سال گذشته در ونیز بدون آسیب جدی عبور کرد.

او می‌گوید: «جشنواره، مانند تمام رویدادهای دوسالانه، فضایی باز برای گفت‌وگو و بحث میان هنرمندان و خلاقان است و تحت تأثیر سیاست قرار نمی‌گیرد.»

هوش مصنوعی؛ جنجال بعدی ونیز

احتمالاً ونیز در بحث درباره هوش مصنوعی نیز واکنش‌های شدیدی برخواهد انگیخت.

برای نخستین بار در میان مهم‌ترین جشنواره‌های سینمایی جهان، در فهرست آثار ونیز فیلمی قرار گرفته که به طور کامل با هوش مصنوعی ساخته شده است.

این فیلم «شجاع باش» (Be Brave) نام دارد؛ پرتره‌ای ۹۰ دقیقه‌ای از رنزو روسو، بنیان‌گذار برند مد Diesel، که فرانچسکو کاروتزینی آن را کارگردانی کرده است.

باربرا هنگام اعلام حضور این فیلم در جشنواره گفت: «می‌خواهم این فیلم را به عنوان دعوتی از همه مطرح کنم تا درباره اینکه هوش مصنوعی به عنوان یک ابزار چگونه می‌تواند امکانات خلاقانه جدیدی برای فیلمسازان ایجاد کند، فکر کنند.»

این اظهارنظر ساده اما در عین حال تحریک‌آمیز است، به‌خصوص با توجه به بحث‌های داغی که درباره هوش مصنوعی در سینما جریان دارد.

باربرا تأکید می‌کند: «امروز نقش جشنواره‌ها این است که به این موضوع بپردازند و از پیش‌داوری‌هایی که به نظر می‌رسد بر گفت‌وگو درباره هوش مصنوعی مسلط شده‌اند، فراتر بروند.»