نقد فیلم «احمق‌ها»؛ داستایفسکی مست و درمانده، پشت سرِ یک نابغه ادبی

چارسو پرس: جانی فلین و ایمی لو وود در نقش فئودور داستایفسکی، نویسنده نامدار روس، و همسر جوان و وفادارش آنا ظاهر شده‌اند؛ فیلمی از زوج فیلمساز لهستانی، مالگورژاتا شوموفسکا و میخائو انگلرت، که تصویری طنزآمیز، نامتعارف و به شکلی غیرمنتظره عاشقانه از این زوج ارائه می‌دهد.

نقد فیلم «احمق‌ها»

در میان فیلم‌های زندگی‌نامه‌ای درباره شخصیت‌های مهم تاریخی، «احمق‌ها» از همان ابتدا یک امتیاز مهم دارد: فیلم تنها دوره‌ای محدود اما پرتنش و سرشار از کشمکش از زندگی شخصیت اصلی خود را روایت می‌کند. این کمدی-درام خوش‌ساخت و عامدانه نامتعارف، برای تماشاگرانی که از زندگی‌نامه‌های سنتی و ستایشگرانه خسته شده‌اند، جذابیت بیشتری پیدا می‌کند؛ زیرا همزمان به تمرینی تند و تیز برای جدا کردن «اثر» از «خالق اثر» تبدیل می‌شود.

البته هدف فیلم دقیقاً این نیست که صرفاً لذت بردن از آثار یک هنرمند را با وجود گذشته شخصی ناخوشایند او توجیه کند. برعکس، فیلم تلاش می‌کند نشان دهد حتی وقتی ویژگی‌های نه‌چندان خوشایند فئودور داستایفسکی، نویسنده بزرگ روس، آشکار می‌شود، همچنان می‌توان برای نگاه و جهان‌بینی او ارزش قائل شد.

تصویر مرد خردمند و ریش‌داری که پشت شاهکارهای ادبی درباره پیچیدگی‌های وضعیت انسانی قرار دارد، جای خود را به مردی بدبخت و قمارباز می‌دهد؛ احمقی مست که در غرور کودکانه خودش غرق شده است. فیلم عامدانه داستایفسکی را از شکوه آثارش جدا می‌کند.

این داستایفسکی، بیش از آنکه شبیه تصویر صیقل‌خورده‌ای از عمق فکری او در نقاشی‌ها و عکس‌ها باشد، به برخی شخصیت‌های محکوم به شکست آثار خودش شباهت دارد. داستایفسکی با بازی جانی فلین، موجودی از جنس گوشت و خون و استفراغ و دیگر مایعات ناخوشایند بدن است؛ مردی که به همراه همسر بسیار جوان‌ترش، آنا با بازی ایمی لو وود، برای ماه‌عسل به آلمان آمده است.

شهرتی که داستایفسکی پس از «جنایت و مکافات» به دست آورده، همچنان همراه اوست، اما شکوه و تجمل اروپای غربی حال فئودور را به هم می‌زند؛ مردی روس که غرور آزاردهنده‌ای دارد. او در یکی از نخستین صحنه‌های فیلم، حتی در یک رقابت بداهه رقص، از هم‌وطن و همکار نویسنده‌اش ایوان تورگنیف جلو می‌زند.

تورگنیفِ ترسو و حیله‌گر خود را با آسایش و امکانات غرب وفق داده است و همین موضوع برای فئودور کافی است تا از او متنفر باشد.

آنا؛ زنی که پشت سر نابغه ایستاده است

اینکه «احمق‌ها» ساخته مالگورژاتا شوموفسکا و میخائو انگلرت، دو فیلمساز لهستانی است که زمانی زن و شوهر بودند و زندگی شخصی و حرفه‌ای‌شان سال‌ها درهم‌تنیده بوده، شاید توضیحی برای ساختار دو نفره فیلم باشد؛ ساختاری که در آن آنا به اندازه فئودور، و شاید حتی بیشتر از او، وزن دراماتیک دارد.

این دو فیلمساز که پیش از این در «دیگر هرگز برف نخواهد بارید» و «طوفان بی‌نهایت» با یکدیگر همکاری کرده‌اند، بخش مهمی از داستان خود را بر اساس رمان «همسر قمارباز: داستان واقعی عشق، خطر و زنی که داستایفسکی را نجات داد» نوشته اندرو دی. کافمن بنا کرده‌اند.

در تمام مشکلات مالی‌ای که زوج به دلیل ناتوانی فئودور در تحویل صفحات نوشته با آنها روبه‌رو می‌شوند، شوموفسکا و انگلرت از طنز بدنی و گاه چندش‌آور استفاده می‌کنند تا هر تصور رمانتیکی از ظرافت و وقار اروپای قرن نوزدهم را از بین ببرند.

در عوض، «احمق‌ها» تضاد میان اقامتگاه‌های مجلل اشراف و آپارتمان‌های کثیف و محقر محل زندگی فئودور و آنا را برجسته می‌کند؛ جایی که فئودور تلاش می‌کند دست‌نوشته «ابله» را به پایان برساند.

فساد و تباهی اشرافی که در حاشیه داستان حضور دارند، عمداً حال‌وهوایی کارتونی پیدا می‌کند؛ احتمالاً به این دلیل که فیلم آنها را همان‌طور نشان می‌دهد که فئودور می‌بیند. یکی از این شخصیت‌ها با بازی ویکی کریپس، با نیشخندی بی‌رحمانه از فساد اخلاقی زمانه خود لذت می‌برد و تشنه خون است.

داستایفسکی؛ نابغه‌ای که خودش را به فلاکت می‌اندازد

وقتی ثروتمندان از فئودور می‌خواهند برای سرگرمی آنها خاطره‌ای شخصی و رسواکننده تعریف کند، او از این فرصت استفاده می‌کند تا داستانی درباره طبقه اجتماعی و رنج برایشان تعریف کند؛ داستانی که تمام حاضران را مجذوب خود می‌کند.

او نه‌تنها توانایی شگفت‌انگیز خود در قصه‌گویی را به نمایش می‌گذارد، بلکه همزمان ذهنیت جداافتاده و بی‌خبر آنها از واقعیت را نیز افشا می‌کند.

جانی فلین در اجرایی بسیار جسمانی، در حالی که ریشی بزرگ و برجسته چهره‌اش را پوشانده، داستایفسکی را با گرایشی بی‌پرده به عیاشی و ناتوانی در کنترل خود بازی می‌کند؛ ویژگی‌هایی که اغلب او را به توده‌ای از تحقیر، درماندگی و استیصال تبدیل می‌کنند.

وقتی فئودور خودش را روی زمین می‌کشد و التماس می‌کند که او را ببخشند یا پول بیشتری برای بازی رولت به او بدهند، این حرکت جایی میان طنز و ناراحتی شدید قرار می‌گیرد و حتی وارد قلمرو کمدی شرم‌آور می‌شود؛ موقعیتی که تماشای آن هم خنده‌دار است و هم به‌شدت معذب‌کننده.

ایمی لو وود؛ ستون اصلی رابطه

در مقابل، ایمی لو وود فوق‌العاده است و با کاریزمای صمیمی و هوشمندی خود، شخصیت آنا را به تعادل مهمی در رابطه میان این دو تبدیل می‌کند.

آنا برای اینکه آنها از گرسنگی نمیرند، پشت پرده معامله‌های مختلفی انجام می‌دهد و به شیوه‌های گوناگون کم‌کاری‌های فئودور را جبران می‌کند. در نتیجه، آنا به نیرویی آرام اما قدرتمند تبدیل می‌شود؛ زنی که به نظر می‌رسد بیش از آنچه باید، رفتارهای همسرش را تحمل می‌کند.

با این حال، زمانی که شوموفسکا و انگلرت واکنش فئودور به بارداری این زوج، تولد فرزندشان و تراژدی پس از آن را به تصویر می‌کشند، شیفتگی آنا نسبت به این مرد عمیقاً معیوب، تقریباً قابل درک و موجه به نظر می‌رسد.

فیلم نشان می‌دهد که آنا همسرش را با تمام عیب‌هایش دوست دارد؛ شاید به این دلیل که در تمام کمبودها، خشونت و رفتارهای زمخت او نوعی اصالت وسوسه‌کننده وجود دارد.

رابطه آنها یک عاشقانه نامتعارف است؛ رابطه‌ای که در آن آنا باید باور فئودور به رنج و بی‌ثباتی را به‌عنوان ماده خامی بپذیرد که او برای خلق صفحاتی که آنا برایش می‌نویسد، به آن نیاز دارد.

در میان یک دوئل، خودکشی، کابوس گردن‌زنی برای مجازات زن‌ستیزی و انواع و اقسام رفتارهای پرهیاهو، «احمق‌ها» همچنان به این وعده پایبند می‌ماند که ممکن است یک شاهکار ماندگار از دل یک سال جنون و آشوب متولد شود؛ به شرط آنکه یک نفر، یعنی آنا، هرگز از اعتماد به توانایی همسرش دست نکشد.

تمام اعتبار اینجا به آنا می‌رسد؛ و کاملاً هم شایسته آن است.

«Take on Me» و بازی با اسطوره داستایفسکی

استفاده نابهنگام از قطعه معروف «Take on Me» از گروه آ-ها، آن هم در نسخه‌ای ساده‌شده و بدون ضرب الکترونیک، نمونه‌ای از بازیگوشی فیلمسازان در بازگویی این وقایع است.

اگر تمام اتفاقات قبلی هنوز تماشاگر را متقاعد نکرده باشد که فیلم هیچ علاقه‌ای به وقار سنگین، جدیت افراطی و تقدیرگرایی ندارد، شنیدن ناگهانی یک قطعه ماندگار از دوره‌ای کاملاً متفاوت، می‌تواند همچون چشمکی صوتی و بامزه عمل کند.

از منظر امروزی، به‌راحتی می‌توان تصور کرد کسانی که قرن‌ها پیش فرهنگ را شکل داده‌اند، شخصیت‌هایی خشک و رسمی با لباس‌های قدیمی بوده‌اند که دغدغه‌هایشان هیچ ارتباطی با زندگی امروز ما ندارد.

اما ابزوردیسم جسورانه «احمق‌ها» که درون یک درام تاریخی با طراحی لباس و تولیدی بسیار دقیق پنهان شده، این تصور را از بین می‌برد.

فیلم در نهایت از این ایده دفاع می‌کند که باید شخصیت‌های مورد احترام و اسطوره‌های فرهنگی را از جایگاه بلندشان پایین آورد و آنها را وارد میدان مشکلات و رذالت‌های روزمره کرد.

شاید آثار آنها پس از این فرایند، حتی بتوانند بیش از گذشته چیزهایی درباره خودشان و درباره انسان آشکار کنند.

اطلاعات فیلم idiots

نام فارسی: احمق‌ها
نام اصلی: The Idiot(s)
کارگردانان: مالگورژاتا شوموفسکا، میخائو انگلرت
فیلمنامه: مالگورژاتا شوموفسکا، میخائو انگلرت، کاسپر باژون، برید آرنستاین
بازیگران: جانی فلین، ایمی لو وود، ویکی کریپس، کریستین فریدل و دیگران
محصول: آلمان، لهستان
سال تولید: ۲۰۲۶
مدت: ۱۱۸ دقیقه
ژانر: زندگی‌نامه‌ای، درام، کمدی-درام
زبان‌ها: انگلیسی، فرانسوی، آلمانی
منبع اقتباس: رمان «The Gambler Wife: A True Story of Love, Risk and the Woman Who Saved Dostoyevsky» نوشته اندرو دی. کافمن
موضوع: فئودور داستایفسکی و همسرش آنا، زندگی مشترک آنها در آلمان، اعتیاد داستایفسکی به قمار و تلاش آنا برای حفظ زندگی و میراث ادبی همسرش.

سوالات متداول

فیلم «احمق‌ها» درباره چیست؟

فیلم درباره فئودور داستایفسکی و همسر جوانش آناست و دوره‌ای از زندگی آنها در آلمان را روایت می‌کند؛ دوره‌ای که داستایفسکی با مشکلات مالی، اعتیاد به قمار و ناتوانی در نوشتن دست‌وپنجه نرم می‌کند.

آیا «احمق‌ها» یک فیلم زندگی‌نامه‌ای درباره داستایفسکی است؟

بله، اما فیلم برخلاف زندگی‌نامه‌های سنتی، داستایفسکی را به‌عنوان یک نابغه دست‌نیافتنی به تصویر نمی‌کشد و بیشتر روی ضعف‌ها، عادت‌های مخرب و جنبه‌های انسانی او تمرکز دارد.

نقش آنا در فیلم چیست؟

آنا مهم‌ترین نیروی تثبیت‌کننده زندگی داستایفسکی است. او در کنار همسری که با قمار و مشکلات مالی دست‌وپنجه نرم می‌کند، برای بقای زندگی مشترک و حفظ مسیر حرفه‌ای او تلاش می‌کند.

آیا فیلم بر اساس یک داستان واقعی ساخته شده است؟

بله. فیلم از کتاب «The Gambler Wife» نوشته اندرو دی. کافمن الهام گرفته و بر دوره‌ای واقعی از زندگی داستایفسکی و همسرش تمرکز دارد.

آیا «احمق‌ها» در جشنواره‌های مهم سال ۲۰۲۶ نمایش داده شده است؟

بله. فیلم نخستین نمایش جهانی خود را در تلوراید داشت و سپس در تورنتو، هامبورگ و جشنواره فیلم لندن نیز در برنامه قرار گرفت.