۶ فیلم و اثری که نمیدانستید اقتباسی از «اودیسه» هستند
- داستان «اودیسه» یکی از قدیمیترین روایتهای تاریخ ادبیات جهان است؛ حماسهای که بیش از دو هزار سال پیش توسط هومر درباره سفر طولانی اودیسئوس، پادشاه یونانی، برای بازگشت به خانه پس از جنگ تروا نوشته شد. اما تأثیر این داستان فقط به کتابهای تاریخی محدود نشده و بارها در سینما و تلویزیون بازآفرینی شده است.
چارسو پرس: گاهی این اقتباسها کاملاً آشکار هستند، اما در برخی موارد آنقدر هوشمندانه و غیرمستقیم انجام شدهاند که مخاطب حتی متوجه نمیشود با نسخهای مدرن از سفر اودیسئوس روبهرو است. از یک کمدی موزیکال آمریکایی گرفته تا یک انیمیشن محبوب و حتی فیلمی سوررئال و عجیب، ردپای «اودیسه» در آثار مختلف سینمایی دیده میشود.
در ادامه ۶ فیلم و اثری را بررسی میکنیم که شاید نمیدانستید داستانشان از شاهکار هومر الهام گرفته شده است.
۱. «برادر، کجایی؟» (?O Brother, Where Art Thou) – ۲۰۰۰
واضحترین اقتباس مدرن از اودیسه
فیلم «برادر، کجایی؟» یکی از شناختهشدهترین اقتباسهای غیرمستقیم از «اودیسه» است. این فیلم به کارگردانی برادران کوئن، داستان زندانیای به نام اولیس (Ulysses) را روایت میکند که با بازی جرج کلونی، از زندان فرار میکند و تلاش میکند به خانه و همسرش پنی (Penny) بازگردد.
حتی نام شخصیت اصلی نیز اشارهای مستقیم به اودیسئوس دارد؛ زیرا «اولیس» شکل لاتینشده نام «Odysseus» است.
در داستان اصلی هومر، اودیسئوس پس از سالها جنگ و سرگردانی تلاش میکند به همسرش پنلوپه بازگردد. در فیلم نیز پنی نسخهای مدرن از پنلوپه است که در انتظار بازگشت همسرش قرار دارد.
در طول مسیر، شخصیتهای فیلم با گروهی از زنان روبهرو میشوند که با آواز خود آنها را گرفتار میکنند؛ این بخش اشارهای واضح به موجودات افسانهای «سیرنها» در اودیسه دارد؛ موجوداتی که با صدای فریبنده خود دریانوردان را به نابودی میکشاندند.
همچنین شخصیت دزد یکچشم با بازی جان گودمن، اشارهای به غول یکچشم «سیکلوپ» دارد؛ موجودی که در سفر اودیسئوس یکی از بزرگترین مشکلات او بود.
حتی شخصیت پادشاه منلائوس در داستان هومر، در این فیلم به منلائوس «پپی» او دنیل، فرماندار ایالت میسیسیپی تبدیل شده است.
«برادر، کجایی؟» با اینکه فضای کمدی و متفاوتی دارد، یکی از وفادارترین بازآفرینیهای مدرن از ساختار «اودیسه» محسوب میشود.
۲. «فیلم باباسفنجی شلوارمکعبی» (The SpongeBob SquarePants Movie) – ۲۰۰۴
وقتی اودیسه تبدیل به یک ماجراجویی کارتونی شد
شاید عجیب به نظر برسد، اما فیلم سینمایی «باباسفنجی شلوارمکعبی» پر از اشارههای مستقیم به «اودیسه» هومر است.
در داستان اصلی، پوزئیدون، خدای دریا، یکی از دشمنان اصلی اودیسئوس است و مشکلات زیادی برای بازگشت او ایجاد میکند. در نسخه باباسفنجی، این شخصیت با شاه نپتون جایگزین شده است؛ کسی که باباسفنجی را مأمور پیدا کردن تاج خود میکند.
دختر نپتون، پرنسس میندی، نقشی مشابه آتنا در اسطوره یونانی دارد. همانطور که آتنا به اودیسئوس کمک میکند، میندی نیز به باباسفنجی و پاتریک در مسیرشان کمک میرساند.
یکی از واضحترین اشارهها زمانی است که باباسفنجی و پاتریک توسط یک غواص اسیر میشوند. این شخصیت با لباس غواصی قدیمی و یک پنجره بزرگ روی کلاهش، «سیکلوپ» نام دارد؛ اشارهای مستقیم به غول یکچشم اودیسه.
در بخش دیگری از فیلم، پرنسس میندی کیسهای از بادها را به باباسفنجی میدهد تا به خانه بازگردد، اما پاتریک زودتر آن را باز میکند و بادها هدر میروند.
این اتفاق دقیقاً مشابه داستان اودیسه است؛ زمانی که خدای باد، آئولوس، کیسهای از بادها را برای کمک به بازگشت اودیسئوس به او میدهد، اما خدمه او زودتر کیسه را باز میکنند و مسیر بازگشتشان خراب میشود.
در پایان نیز وقتی باباسفنجی و پاتریک به بیکینی باتم بازمیگردند، متوجه میشوند شهر توسط پلانکتون تسخیر شده است؛ درست مانند زمانی که اودیسئوس به خانه میرسد و میبیند خواستگاران بینظم خانه او را اشغال کردهاند.
۳. «کوهستان سرد» (Cold Mountain) – ۲۰۰۳
اگر «اودیسه» در جنگ داخلی آمریکا اتفاق میافتاد
در اوایل دهه ۲۰۰۰ ظاهراً علاقه خاصی به ساخت اقتباسهای پنهان از «اودیسه» وجود داشت. فیلم «کوهستان سرد» به کارگردانی آنتونی مینگلا نیز یکی از همین آثار است؛ فیلمی که داستان هومر را به دوران جنگ داخلی آمریکا منتقل میکند.
این فیلم بر اساس رمان سال ۱۹۹۷ نوشته چارلز فریزر ساخته شده و داستان سربازی کنفدراسیونی به نام ویلیام اینمن با بازی جود لا را روایت میکند. او پس از زخمی شدن و خستگی از جنگ، ارتش را ترک میکند تا سفری طولانی را برای بازگشت نزد نامزدش آدا (با بازی نیکول کیدمن) آغاز کند.
در غیاب ویلیام، آدا تلاش میکند مزرعه خانوادگی را حفظ کند و در همین زمان با فشارهای کاپیتان تیگ (ری وینستون) روبهرو میشود؛ مردی که قصد دارد از شرایط موجود سوءاستفاده کند.
برخلاف «برادر، کجایی؟» یا حتی «فیلم باباسفنجی»، شباهتهای «کوهستان سرد» با «اودیسه» مستقیم و آشکار نیست، اما با کمی دقت میتوان ارتباط میان شخصیتها را پیدا کرد.
ویلیام اینمن همان نقش اودیسئوس را دارد؛ مردی که پس از یک نبرد طولانی تلاش میکند به خانه بازگردد. آدا نیز جایگاه پنلوپه را دارد؛ زنی که در انتظار بازگشت همسرش است و در نبود او با خواستگارانی روبهرو میشود.
کاپیتان تیگ نیز شباهتی به خواستگاران پنلوپه در «اودیسه» دارد؛ مردانی که در نبود اودیسئوس تلاش میکنند جای او را بگیرند.
همانطور که اودیسئوس در مسیر بازگشت با موانع فراوان روبهرو میشود، ویلیام نیز در راه خانه با خطرهای مختلفی مواجه است. در این نسخه، خشم پوزئیدون و نیروهای افسانهای جای خود را به ارتش اتحادیه و نیروهای محلی کنفدراسیون دادهاند.
وقتی ویلیام سرانجام به خانه میرسد، با تیگ روبهرو میشود و او را میکشد؛ اتفاقی که یادآور بازگشت اودیسئوس و نابودی خواستگاران پنلوپه است.
البته پایان «کوهستان سرد» برخلاف «اودیسه» بسیار تلختر و تراژیکتر است.
فراتر از شباهتهای داستانی، این فیلم یک درام تاریخی بزرگ با بازیهای قدرتمند است. رنه زلوگر برای بازی در نقش روبی تئوس در این فیلم جایزه اسکار بهترین بازیگر نقش مکمل زن را دریافت کرد.
۴. «بیو ترسیده» (Beau Is Afraid) – ۲۰۲۳
آیا بیو همان اودیسئوس است؟
«Beau Is Afraid» یکی از عجیبترین و پیچیدهترین فیلمهای سالهای اخیر است. این فیلم به نویسندگی و کارگردانی آری آستر، سازنده آثاری مانند «موروثی» و «میدسامر»، داستانی کاملاً متفاوت از سفر قهرمان ارائه میدهد.
خواکین فینیکس در نقش بیو، مردی میانسال و بسیار مضطرب ظاهر میشود که پس از مرگ مادرش تلاش میکند برای مراسم خاکسپاری به خانه او برسد.
بیو در طول مسیر خود با اتفاقات عجیب و غیرمنتظرهای مواجه میشود؛ سفری که شباهتهای پنهانی زیادی با سفر اودیسئوس دارد.
او مدتی را نزد یک زوج سپری میکند که از او میخواهند پس از تجربه اتفاقات سخت، استراحت کند. این بخش شباهتی به جزیره لوتوفاژها در «اودیسه» دارد؛ جایی که همراهان اودیسئوس با خوردن میوهای خاص، میل بازگشت به خانه را از دست میدهند.
بیو همچنین با گروهی از هنرمندان دورهگرد روبهرو میشود که یادآور سیرنها در داستان هومر هستند. همچنین سفر او به بخشهایی شبیه سرزمین مردگان اشاره دارد.
حتی وجود شخصیتی با نام پنلوپه نیز یکی دیگر از نشانههای ارتباط فیلم با «اودیسه» است.
مانند «کوهستان سرد»، پایان «بیو از ترسیده» بسیار تاریکتر و عجیبتر از پایان داستان هومر است.
در این مرحله، اقتباسها دیگر کاملاً نمادین و انتزاعی شدهاند؛ اما همچنان میتوان ردپای ساختار سفر اودیسئوس را در آن مشاهده کرد.
۵. «سوراخ کلید» (Keyhole) – ۲۰۱۱
اودیسهای که در یک خانه اتفاق میافتد
فیلم «Keyhole» یکی از آزادترین و سوررئالترین برداشتها از «اودیسه» است.
داستان درباره یک گانگستر به نام اولیس پیک (Ulysses Pick) با بازی جیسون پاتریک است که وارد عمارت قدیمی و تسخیرشده خود میشود تا به همسرش هایاسینت (با بازی ایزابلا روسلینی) در اتاق اصلی خانه برسد.
اما هر اتاق در این خانه تبدیل به یک مانع میشود؛ مانعی که او را مجبور میکند با گذشته دردناک خود روبهرو شود.
در این فیلم مرز میان زندگی، مرگ و خاطره بسیار باریک است. شخصیتها میان واقعیت و خیال حرکت میکنند و سفر اولیس پیک بیشتر یک سفر درونی و ذهنی است تا یک سفر جغرافیایی.
او بدون اینکه خانه را ترک کند، یک «اودیسه شخصی» را تجربه میکند.
«Keyhole» حتی از «Beau Is Afraid» نیز برداشت آزادتر و پیچیدهتری از داستان هومر دارد، اما همچنان نشانههای مشخصی از «اودیسه» در آن دیده میشود.
راوی فیلم پدر مرده هایاسینت، کالیپسو (با بازی لوئیس نیگین) است؛ نامی که مستقیماً به الههای در «اودیسه» اشاره دارد؛ همان موجودی که اودیسئوس را برای مدتی طولانی در جزیره خود نگه داشت.
همچنین شخصیت سیکلوپ نیز در فیلم حضور دارد، البته در قالبی که مناسب تماشای کودکان نیست.
۶. «جنگجویان» (The Warriors) – ۱۹۷۹
کاملاً نزدیک به اودیسه
«جنگجویان» یک فیلم کالت محصول سال ۱۹۷۹ است که داستان گروهی از اعضای یک باند خیابانی نیویورک را روایت میکند.
آنها باید از میان مناطق خطرناک شهر عبور کنند تا خود را به خانهشان در کانی آیلند برسانند.
اما نکته مهم این است که «جنگجویان» مستقیماً اقتباسی از «اودیسه» نیست.
این فیلم در واقع از یک اثر یونانی باستانی دیگر الهام گرفته است: «آناباسیس» نوشته گزنفون؛ سرباز و نویسنده یونانی که داستان گروهی از مزدوران یونانی را روایت میکند که پس از یک شکست نظامی تلاش میکنند از میان سرزمین دشمن بازگردند.
شباهت میان این اثر و «اودیسه» بسیار زیاد است؛ هر دو درباره گروهی هستند که پس از یک درگیری بزرگ، باید از مسیرهای خطرناک عبور کنند تا به خانه برسند.
وقتی صحبت از تبدیل آثار باستانی یونان به داستانهای مدرن میشود، دلیلی وجود ندارد که فقط به «اودیسه» محدود شویم.
جمعبندی
داستان «اودیسه» هومر پس از بیش از دو هزار سال همچنان یکی از بزرگترین منابع الهام برای نویسندگان و فیلمسازان جهان است.
گاهی این الهام کاملاً آشکار است، مانند «برادر، کجایی؟»، و گاهی آنقدر پنهان و خلاقانه بازسازی شده که مخاطب تنها پس از بررسی دقیق متوجه ارتباط آن میشود.
از کمدی و انیمیشن گرفته تا درام تاریخی و سینمای سوررئال، سفر اودیسئوس همچنان ادامه دارد؛ فقط شخصیتها، زمان و مکان تغییر کردهاند.
