شاهکار حماسی تاریخی سینما؛ از «اودیسه» تا «گلادیاتور»

۱۶. هفتمین سفر سندباد (The 7th Voyage of Sinbad) – ۱۹۵۸

فیلم ماجراجویانه و فانتزی نیتن جوران نخستین قسمت از سه‌گانه‌ای است که ماجراهای سندباد، وارث خلیفه بغداد، را روایت می‌کند. او در سفرهای دریایی خود با موجودات افسانه‌ای مانند سیکلوپ، مدوسا و در یکی از به‌یادماندنی‌ترین صحنه‌های پایانی، یک اسکلت جنگجو روبه‌رو می‌شود؛ موجوداتی که با استفاده از تکنیک خیره‌کننده استاپ‌موشن جان گرفته‌اند.

علاوه بر جلوه‌های ویژه نوآورانه و صحنه‌های اکشن جذاب، فیلم از موسیقی باشکوه برنارد هرمن نیز بهره می‌برد؛ آهنگسازی افسانه‌ای که موسیقی فیلم‌هایی چون همشهری کین، سرگیجه، روانی و راننده تاکسی را نیز ساخته است. «هفتمین سفر سندباد» همچنان یکی از مهم‌ترین آثار ماجراجویانه کلاسیک سینما محسوب می‌شود.

۱۵. در راه انجمن روم اتفاق خنده‌داری افتاد (A Funny Thing Happened on the Way to the Forum) – ۱۹۶۶

ریچارد لستر، فیلمساز برجسته بریتانیایی و کارگردان فیلم‌های معروف گروه بیتلز یعنی A Hard Day’s Night و Help!، این کمدی موزیکال را بر اساس آثار نمایشنامه‌نویس رومی پلوتوس و نمایش موزیکال استیون سوندهایم ساخته است.

داستان درباره برده‌ای به نام پسودولوس با بازی زیرو موستل است که در دوران حکومت استبدادی امپراتور نرون تلاش می‌کند با فراهم کردن زمینه ازدواج پسر اربابش، هیرو، با دختر محبوبش فیلیا، آزادی خود را به دست آورد.

فیلم با شوخی‌های پیاپی، موقعیت‌های کمیک و فضایی سرزنده، یکی از بهترین کمدی‌های تاریخی سینما به شمار می‌رود. همچنین این اثر آخرین حضور سینمایی باستر کیتون، اسطوره سینمای صامت، محسوب می‌شود.

۱۴. کلئوپاترا (Cleopatra) – ۱۹۶۳

«کلئوپاترا» بیش از آنکه به خاطر خود فیلم شناخته شود، به دلیل مشکلات عظیم تولید، افزایش سرسام‌آور هزینه‌ها و رابطه عاشقانه پرحاشیه الیزابت تیلور و ریچارد برتون در پشت صحنه مشهور است.

جوزف ال. منکیه‌ویچ در این حماسه تاریخی، زندگی کلئوپاترای هفتم، ملکه مصر، و رویارویی او با ژولیوس سزار، مارک آنتونی و امپراتوری روم را به تصویر می‌کشد.

مدیران استودیوی فاکس نسخه اولیه چهار ساعته فیلم را مجبور کردند به ۱۸۴ دقیقه کاهش دهند، اما با وجود این، نتیجه نهایی از نظر طراحی صحنه، لباس و شکوه بصری یکی از باشکوه‌ترین آثار تاریخ سینماست. فیلم با ۹ نامزدی اسکار، موفق به کسب چهار جایزه از جمله بهترین طراحی صحنه، بهترین فیلم‌برداری، بهترین طراحی لباس و بهترین جلوه‌های ویژه شد.

۱۳. ۳۰۰ (۳۰۰) – ۲۰۰۷

گفته می‌شود کریستوفر نولان آن‌قدر شیفته فیلم‌های «۳۰۰» و «Watchmen» ساخته زک اسنایدر بود که شخصاً استودیو برادران وارنر را متقاعد کرد تا اسنایدر را برای کارگردانی فیلم «مرد پولادین» انتخاب کند و حتی خودش نیز به عنوان تهیه‌کننده اجرایی به پروژه پیوست.

«۳۰۰» که بر اساس کمیک مشهور فرانک میلر ساخته شده، نبرد تاریخی ترموپیل را با تکیه بر جلوه‌های ویژه رایانه‌ای به تصویر می‌کشد؛ جایی که ۳۰۰ سرباز اسپارتی در برابر سپاه عظیم خشایارشا ایستادگی می‌کنند.

فیلم بیش از آنکه به دقت تاریخی اهمیت بدهد، بر خلق تصاویری اغراق‌آمیز، حماسی و پر از هیجان تمرکز دارد. جرارد باتلر، دیوید ونهام، رودریگو سانتورو و مایکل فاسبندر جوان از جمله بازیگران این اثر هستند که به یکی از شاخص‌ترین فیلم‌های اکشن تاریخی قرن بیست‌ویکم تبدیل شد.

۱۲. سامسون و دلیله (Samson and Delilah) – ۱۹۴۹

اگر قرار باشد تنها یک نام را با ژانر شمشیر و صندل گره بزنیم، آن نام بدون شک سیسیل بی. دمیل خواهد بود؛ فیلمسازی که آثار بزرگی چون پادشاه پادشاهان، ده فرمان و همین سامسون و دلیله را در کارنامه دارد.

فیلم روایتگر داستان کتاب مقدسی سامسون (با بازی ویکتور ماتیور) است؛ قهرمانی که قدرت خارق‌العاده خود را از موهایش می‌گیرد. دشمنان او، فلسطینیان، زنی زیبا به نام دلیله (با بازی درخشان هدی لامار) را مأمور می‌کنند تا راز قدرت سامسون را کشف کند.

دمیل با استفاده از طراحی لباس رنگارنگ، دکورهای عظیم و مقیاسی باشکوه، اقتباسی تماشایی از این داستان مذهبی خلق کرد. «سامسون و دلیله» در سال ۱۹۵۰ به پرفروش‌ترین فیلم جهان تبدیل شد و جایگاه دمیل را به عنوان استاد حماسه‌های تاریخی تثبیت کرد.

۱۱. تاریخ جهان، قسمت اول (History of the World, Part I) – ۱۹۸۱

اگرچه تنها دو بخش از پنج اپیزود این کمدی تاریخی ساخته مل بروکس در ژانر «شمشیر و صندل» قرار می‌گیرند، اما آن‌قدر بامزه و ماندگار هستند که حضورشان در این فهرست کاملاً منطقی است.

یکی از به‌یادماندنی‌ترین صحنه‌های فیلم، حضور خود مل بروکس در نقش حضرت موسی است؛ جایی که هنگام پایین آمدن از کوه سینا با چندین لوح سنگی، یکی از آن‌ها را به زمین می‌اندازد و در نتیجه تعداد فرمان‌های الهی از ۱۵ فرمان به ۱۰ فرمان کاهش پیدا می‌کند. در بخش دیگری نیز بروکس در نقش کومیکوس، یک کمدین در امپراتوری روم، با امپراتور نرون، ملکه نیمفو و حتی عیسی مسیح روبه‌رو می‌شود.

«تاریخ جهان، قسمت اول» یکی از بهترین نمونه‌های کمدی تاریخی است که با گذشت سال‌ها نه‌تنها کهنه نشده، بلکه ارزش و محبوبیتش بیش از گذشته شده است.

۱۰. جیسون و آرگونات‌ها (Jason and the Argonauts) – ۱۹۶۳

فیلم فانتزی دان چفی برای بسیاری از علاقه‌مندان سینما حکم یک آیین ورود به دنیای ماجراجویی را دارد. این اثر با بهره‌گیری از جلوه‌های ویژه خیره‌کننده ری هری‌هاوزن، استاد افسانه‌ای استاپ‌موشن، و موسیقی حماسی برنارد هرمن، یکی از مهم‌ترین آثار فانتزی کلاسیک محسوب می‌شود.

چه کسی می‌تواند نبرد جیسون با هیدرا، رویارویی با مجسمه عظیم برنزی تالوس که جان می‌گیرد و کشتی آن‌ها را تهدید می‌کند، حضور خدایان غول‌آسا یا نبرد پایانی با اسکلت‌های جنگجو را فراموش کند؟ صحنه‌ای که از فیلم «هفتمین سفر سندباد» الهام گرفته بود و هنوز هم یکی از بهترین نمونه‌های جلوه‌های ویژه سنتی تاریخ سینما به شمار می‌رود.

«جیسون و آرگونات‌ها» همچنان یک ماجراجویی سرگرم‌کننده و کلاسیک است که تماشای آن لذت فراوانی دارد.

۹. کابیریا (Cabiria) – ۱۹۱۴

حماسه صامت ایتالیایی جیووانی پاسترونه یکی از آثار انقلابی تاریخ سینما به شمار می‌رود. این فیلم با استفاده از دکورهای عظیم، حرکت دوربین و مقیاسی بی‌سابقه، استانداردهای تازه‌ای برای فیلمسازی تعریف کرد و همچنین نخستین فیلم تاریخ بود که در کاخ سفید به نمایش درآمد.

«کابیریا» در قالب پنج بخش، رویدادهایی از تاریخ روم باستان را بر اساس کتاب Ab Urbe Condita اثر لیوی روایت می‌کند. داستان از نگاه دختربچه‌ای اشراف‌زاده به نام کابیریا دنبال می‌شود که پس از فوران آتشفشان اتنا ناپدید شده و به اسارت درمی‌آید.

مارتین اسکورسیزی که از علاقه‌مندان جدی این فیلم است، نسخه مرمت‌شده آن را در جشنواره کن ۲۰۰۶ نمایش داد. در آن زمان، منتقد مشهور راجر ایبرت درباره فیلم نوشت:

«این فیلم با جاه‌طلبی و مقیاسی نامحدود ساخته شده؛ با دکورهای عظیم، هزاران سیاهی‌لشکر و بدلکاری‌هایی که چون واقعاً توسط انسان انجام شده‌اند، تأثیری دارند که جلوه‌های ویژه امروزی قادر به ایجاد آن نیستند.»

۸. کجا می‌روی؟ (Quo Vadis) – ۱۹۵۱

این حماسه تاریخی به کارگردانی مروین لروی، تهیه‌کننده فیلم کلاسیک جادوگر شهر اُز، به روزهای پایانی حکومت امپراتور نرون و آزار و شکنجه مسیحیان می‌پردازد.

فیلم با بازی رابرت تیلور، دبورا کر و پیتر اوستینوف، نمونه‌ای باشکوه از تلفیق صدا، تصویر و عظمت بصری است. «کجا می‌روی؟» در استودیو مشهور چینه‌چیتا در رم فیلم‌برداری شد؛ همان مکانی که بعدها میزبان تولید فیلم‌هایی مانند «بن‌هور» و «کلئوپاترا» شد.

این فیلم با بودجه ۷ میلیون دلاری که در آن زمان رکورد محسوب می‌شد، بیش از ۲۱ میلیون دلار فروش کرد و استودیو MGM را از بحران مالی نجات داد. «کجا می‌روی؟» همچنین با ۸ نامزدی اسکار از جمله بهترین فیلم، یکی از مهم‌ترین آثار حماسی دهه ۱۹۵۰ محسوب می‌شود. جالب اینکه الیزابت تیلور، سوفیا لورن و کریستوفر لی نیز در نقش‌هایی کوتاه در این فیلم حضور دارند.

۷. ژولیوس سزار (Julius Caesar) – ۱۹۵۳

اقتباس جوزف ال. منکیه‌ویچ از نمایشنامه مشهور ویلیام شکسپیر بیش از هر چیز به خاطر بازی‌های درخشانش در یادها مانده است.

در مرکز توجه، مارلون براندو قرار دارد که با ایفای نقش مارک آنتونی یکی از بهترین اجراهای دوران حرفه‌ای خود را ارائه داد و برای سومین سال پیاپی نامزد جایزه اسکار بهترین بازیگر مرد شد.

در کنار او، جیمز میسن در نقش بروتوس، جان گیلگود در نقش کاسیوس و دبورا کر در نقش پورشیا نیز اجراهایی تحسین‌برانگیز دارند. طراحی لباس، دکورها و فضای باشکوه فیلم نیز به خوبی حال‌وهوای روم باستان را بازآفرینی می‌کند.

۶. گلادیاتور (Gladiator) – ۲۰۰۰

برنده پنج جایزه اسکار، از جمله بهترین فیلم، بهترین بازیگر مرد برای راسل کرو و بهترین طراحی لباس، فیلم تاریخی حماسی «گلادیاتور» ساخته ریدلی اسکات، داستان خیالی ماکسیموس دسیموس مریدیوس (راسل کرو) را روایت می‌کند؛ ژنرال وفادار روم که قرار است جانشین امپراتور مارکوس اورلیوس شود.

اما کومودوس (واکین فینیکس)، پسر جاه‌طلب و بی‌رحم امپراتور، پدرش را به قتل می‌رساند، تاج‌وتخت را تصاحب می‌کند و همسر و فرزند ماکسیموس را نیز می‌کشد. ماکسیموس به بردگی فروخته می‌شود و به عنوان گلادیاتور وارد میدان‌های خونین روم می‌شود؛ جایی که در کنار نبرد برای بقا، نقشه انتقام از کومودوس را نیز در سر می‌پروراند.

ریدلی اسکات با کارگردانی باشکوه خود و بازی‌های درخشان راسل کرو و واکین فینیکس، یکی از ماندگارترین فیلم‌های تاریخی مدرن را خلق کرده است؛ اثری که همچنان یکی از بهترین نمونه‌های این ژانر به شمار می‌رود.

۵. شاهزاده مصر (The Prince of Egypt) – ۱۹۹۸

انیمیشن موزیکال «شاهزاده مصر» محصول استودیو دریم‌ورکس، داستان زندگی حضرت موسی را روایت می‌کند؛ شخصیتی که با صدای وال کیلمر جان گرفته و قوم بنی‌اسرائیل را از بردگی مصر نجات می‌دهد.

این فیلم با ترکیبی از انیمیشن خیره‌کننده، گروهی از صداپیشگان مطرح شامل رالف فاینز، میشل فایفر، ساندرا بولاک، جف گلدبلوم، دنی گلاور، پاتریک استوارت، استیو مارتین و مارتین شورت و همچنین موسیقی ماندگار هانس زیمر، به یکی از موفق‌ترین آثار انیمیشنی تاریخ تبدیل شد.

ترانه مشهور When You Believe با اجرای ماریا کری و ویتنی هیوستون نیز جایزه اسکار بهترین ترانه اورجینال را برای این فیلم به ارمغان آورد.

۴. اسپارتاکوس (Spartacus) – ۱۹۶۰

اگرچه «اسپارتاکوس» در میان آثار استنلی کوبریک شاید درخشان‌ترین فیلم او نباشد، اما همچنان یکی از مهم‌ترین آثار تاریخی سینما محسوب می‌شود.

داستان درباره اسپارتاکوس (کرک داگلاس)، گلادیاتور و برده‌ای است که علیه جمهوری فاسد روم قیام می‌کند و ارتشی از بردگان فراری را برای آزادی رهبری می‌کند.

در کنار کارگردانی کوبریک و فیلمبرداری چشمگیر راسل متی، بازی‌های کرک داگلاس، لارنس اولیویه در نقش کراسوس و پیتر اوستینوف در نقش باتیاتوس، از نقاط قوت اصلی فیلم هستند و باعث شده‌اند «اسپارتاکوس» همچنان یکی از کلاسیک‌های ماندگار سینما باشد.

۳. اودیسه (The Odyssey) – ۲۰۲۶

اقتباس کریستوفر نولان از شاهکار هومر، اگرچه در بخش‌هایی از روایت اصلی فاصله می‌گیرد، اما نتیجه آن اثری سینمایی عظیم و تماشایی است که برای پرده‌های آیمکس ۷۰ میلی‌متری ساخته شده است.

فیلم با جلوه‌های ویژه عملی، مقیاس عظیم صحنه‌ها و کارگردانی دقیق نولان، تجربه‌ای متفاوت از آثار تاریخی-حماسی ارائه می‌دهد.

مت دیمون در نقش اودیسئوس، آن هاتاوی در نقش پنلوپه، رابرت پتینسون در نقش آنتینوس و سامانتا مورتون در نقش جادوگر سیرسه، از جمله بازیگرانی هستند که با اجرای قدرتمند خود به شکوه این اثر افزوده‌اند.

۲. ده فرمان (The Ten Commandments) – ۱۹۵۶

شاهکار سیسیل بی. دمیل یکی از مشهورترین فیلم‌های حماسی تاریخ سینماست؛ اثری که از سال ۱۹۷۳ تاکنون تقریباً هر سال در ایالات متحده هم‌زمان با عید پسح از تلویزیون پخش می‌شود.

فیلم داستان زندگی حضرت موسی (چارلتون هستون) را روایت می‌کند؛ شاهزاده‌ای مصری که قوم بنی‌اسرائیل را از بردگی رهایی می‌بخشد، آن‌ها را در مسیر خروج از مصر هدایت می‌کند و در کوه سینا الواح ده فرمان را از خداوند دریافت می‌کند.

«ده فرمان» با بودجه ۱۳ میلیون دلاری، در زمان خود گران‌ترین فیلم تاریخ بود و فروش خیره‌کننده‌ای معادل ۱۲۲.۷ میلیون دلار داشت که با ارزش امروز بیش از ۱.۵ میلیارد دلار برآورد می‌شود.

بازی‌های چارلتون هستون، یول برینر در نقش رامسس دوم، آن بکستر و ادوارد جی. رابینسون همچنان از نقاط قوت فیلم محسوب می‌شوند و سکانس شکافته شدن دریای سرخ هنوز هم یکی از نمادین‌ترین جلوه‌های ویژه تاریخ سینماست.

۱. بن هور (Ben-Hur) – ۱۹۵۹

با تمام احترامی که برای آثار سیسیل بی. دمیل، کریستوفر نولان و استنلی کوبریک قائل هستیم، صدر این فهرست به شاهکار ویلیام وایلر تعلق دارد.

«بن هور» داستان یهودا بن هور (چارلتون هستون)، شاهزاده‌ای یهودی را روایت می‌کند که به ناحق توسط رومی‌ها زندانی و سپس به بردگی فروخته می‌شود. او پس از سال‌ها رنج و مبارزه، به یک ارابه‌ران افسانه‌ای تبدیل می‌شود و در نهایت شاهد مصلوب شدن حضرت عیسی مسیح است.

وایلر برای ساخت این پروژه عظیم از ۱۰ هزار سیاهی‌لشکر، ۲۵۰۰ اسب و ۲۰۰ شتر استفاده کرد و سکانس مسابقه ارابه‌رانی ۹ دقیقه‌ای فیلم هنوز هم یکی از بهترین و تاثیرگذارترین سکانس‌های تاریخ سینما به شمار می‌رود.

«بن هور» با کسب ۱۱ جایزه اسکار شامل بهترین فیلم، بهترین کارگردانی و بهترین بازیگر مرد، یکی از پرافتخارترین آثار تاریخ سینما است و همچنان بسیاری آن را بهترین فیلم حماسی و تاریخی تمام دوران می‌دانند.