۵ مستند برای تماشاگرانی که «You Can See Everything» را دوست دارند
- اگر از مستند «همه‌چیز را می‌توانی ببینی» لذت برده‌اید، پنج مستند متفاوت را از دست ندهید؛ آثاری که با شخصیت‌های جنجالی، موقعیت‌های تکان‌دهنده و روایت‌های غیرمتعارف، مرزهای سینمای مستند را به چالش می‌کشند
چارسو پرس: مستند «You Can See Everything» به کارگردانی نیتن فیلدر و لنس اوپنهایم، اثری رازآلود و شگفت‌انگیز است که با دست‌کاری ذهنی مخاطب، مرزهای واقعیت و بازسازی را به بازی می‌گیرد. این فیلم یکی از بهترین آثار سال ۲۰۲۶ به شمار می‌رود؛ فیلمی که پس از پایان تیتراژ هم ذهن تماشاگر را درگیر نگه می‌دارد.
این اثر با ترکیب تصاویر مستند و بخش‌های ازپیش‌طراحی‌شده، تجربه‌ای منحصربه‌فرد، تاریک و مسحورکننده خلق می‌کند؛ تجربه‌ای که نمونه مشابهی برای آن به‌سختی پیدا می‌شود. همین ویژگی، معرفی مستندهایی با حال‌وهوای مشابه را دشوار می‌کند.
بااین‌حال، چند مستند برجسته وجود دارند که از جنبه‌های مختلف به «You Can See Everything» نزدیک‌اند. این فیلم محصول A24 نخستین اثری نیست که سراغ شخصیتی به‌شدت جنجالی می‌رود. فیلم‌سازان دهه‌هاست به چهره‌های عمومی بحث‌برانگیز و متناقض علاقه نشان می‌دهند؛ شخصیت‌هایی که رفتار و باورهایشان پرسش‌های زیادی ایجاد می‌کند.
از سوی دیگر، برخی مستندسازان نیز مانند اوپنهایم، قواعد متعارف این قالب سینمایی را زیر پا گذاشته‌اند تا تجربه‌هایی متفاوت و خلاقانه بسازند. اگرچه پیدا کردن اثری کاملاً مشابه «You Can See Everything» تقریباً ناممکن است، این پنج مستند از نظر موضوع، شیوه روایت یا مواجهه با سوژه‌ها می‌توانند برای علاقه‌مندان به فیلم فیلدر و اوپنهایم جذاب باشند.
۱. «هنر کشتن» (The Act of Killing)
در نگاه نخست، مستند «هنر کشتن» محصول سال ۲۰۱۲ تفاوت زیادی با «You Can See Everything» دارد. فیلم دوم درباره زنی است که در حوزه سلامت شرکتی تأسیس کرده و به کلاهبرداری متهم شده و شریک مرموز او را دنبال می‌کند؛ اما مستند «هنر کشتن» به سراغ اعضای سابق جوخه‌های مرگ اندونزی می‌رود که در کشتارهای گسترده سال‌های ۱۹۶۵ و ۱۹۶۶ مشارکت داشتند.
بااین‌حال، هر دو فیلم در یک ویژگی مهم مشترک‌اند: استفاده خلاقانه از قالب مستند و بازسازی رویدادها برای مواجهه با سوژه‌ها و بررسی رفتارشان از دریچه رسانه و بازآفرینی.
جاشوا اوپنهایمر، کریستین سین و یک فیلم‌ساز اندونزیایی که هویتش همچنان ناشناس مانده است، در «هنر کشتن» صرفاً دوربین به دست نمی‌گیرند تا از سوژه‌هایشان فیلم بگیرند و سؤال بپرسند. آن‌ها از عاملان کشتار می‌خواهند جنایت‌های خود را دوباره اجرا کنند؛ مردانی که به چهره‌هایی مشهور در سطح ملی تبدیل شده‌اند و ظاهراً هیچ پشیمانی‌ای از نقش خود در نسل‌کشی نشان نمی‌دهند.
انور کنگو، یکی از رهبران سابق گروه شبه‌نظامی «جوانان پانکاسیلا»، این پیشنهاد را می‌پذیرد و با اشتیاق، صحنه‌های هولناک قتل‌ها را در کنار شماری از همدستانش بازسازی می‌کند. اما با گذشت زمان، سنگینی اعمال گذشته کم‌کم بر او آشکار می‌شود و نشانه‌های پشیمانی‌ای که دهه‌ها پنهان مانده بودند، سر برمی‌آورند. این مسیر به یکی از تکان‌دهنده‌ترین لحظات ثبت‌شده در تاریخ مستند و حتی سینما منتهی می‌شود.
دنباله این فیلم با عنوان «نگاه سکوت» (The Look of Silence) که در سال ۲۰۱۴ ساخته شد، اعضای خانواده قربانیان نسل‌کشی اندونزی را دنبال می‌کند؛ کسانی که با قاتلان بستگانشان روبه‌رو می‌شوند. بااین‌حال، این فیلم به‌اندازه «هنر کشتن» از نظر شیوه روایت خلاقانه نیست.
«هنر کشتن» همچنان یکی از بهترین مستندهای تاریخ سینماست و برای هر کسی که به استفاده متفاوت نیتن فیلدر از بازسازی برای بررسی مسائل جدی دنیای واقعی علاقه‌مند شده، تماشای آن ضروری است.
بیشتر بخوانید
آیا مستند «You Can See Everything» می‌تواند تاریخ اسکار را تغییر دهد؟
۲. «دنیای اسپرم» (Spermworld)
لنس اوپنهایم از زمان ساخت مستند «نوعی از بهشت» (Some Kind of Heaven) در سال ۲۰۲۰، به ساخت آثاری مشغول بوده که سرگرمی مستند را با تصاویر سبک‌پردازی‌شده و نگاهی سینمایی ترکیب می‌کنند. او همچنین مجموعه مستند «رن فیر» (Ren Faire) را در سال ۲۰۲۴ ساخته و تهیه‌کنندگی مستند «شکار پایتون» (The Python Hunt) محصول سال ۲۰۲۵ را بر عهده داشته است. هر سه اثر می‌توانند همراه مناسبی برای تماشای «You Can See Everything» باشند؛ اما مستند «دنیای اسپرم» محصول سال ۲۰۲۴ شاید بیش از همه برای کسانی جذاب باشد که از ناتوانی ظاهری الیزابت هولمز در درک واقعیت شگفت‌زده شده‌اند.
این فیلم که یکی از مستندهای قابل‌توجه پلتفرم هولو به شمار می‌رود، درباره اهداکنندگان اسپرم در بازاری بدون نظارت و مقررات مشخص است. این افراد خدمات خود را به‌صورت آنلاین عرضه می‌کنند و برخی از آن‌ها حتی با مشتریانشان رابطه جنسی دارند.
«دنیای اسپرم» از تصاویر سبک‌پردازی‌شده‌ای استفاده می‌کند که در «You Can See Everything» نیز دیده می‌شود؛ از جمله نماهای بسیار نزدیک که فضایی وهم‌آلود و شبیه به آثار دیوید لینچ ایجاد می‌کنند. اما ویژگی مهم‌تر فیلم، حضور افرادی است که ظاهراً نمی‌توانند درک کنند چرا فعالیت در بازار بدون نظارت اهدای اسپرم ممکن است مشکل‌ساز باشد.
در بخشی از «You Can See Everything»، نیتن فیلدر نمایش کمدی مشهور «چه کسی نفر اول است؟» (Who’s on First?) از زوج کمدی ابوت و کاستلو را برای هولمز اجرا می‌کند؛ اما متوجه می‌شود که او شوخی محوری این اجرا را درک نکرده است.
«دنیای اسپرم» نیز با صحنه‌ای آغاز می‌شود که در آن زنی در اتاق هتلی با یکی از اهداکنندگان مستقل اسپرم ملاقات می‌کند. این موقعیت به‌اندازه لحظات «You Can See Everything» معذب‌کننده است و از همان ابتدا این پرسش را مطرح می‌کند که آیا شخصیت‌های مستند واقعاً از آنچه در حال رخ دادن است، آگاهی دارند یا نه.
با پیش رفتن فیلم، موقعیت‌ها ناراحت‌کننده‌تر می‌شوند. بنابراین، اگر تجربه تماشای مستند اوپنهایم درباره هولمز و احساس عمیق ناآرامی ناشی از آن را دوست داشته‌اید، «دنیای اسپرم» انتخاب مناسبی برای شماست.
بیشتر بخوانید
نقد مستند «تو می‌توانی همه‌چیز را ببینی»؛ الیزابت هولمز، معمایی که حل نمی‌شود
۳. «لوئیس ترو: درون جهان مردسالار آنلاین» (Louis Theroux: Inside the Manosphere)
یکی از توانایی‌های ویژه نیتن فیلدر این است که می‌تواند در موقعیت‌های معذب‌کننده بماند و آن‌قدر به سکوت و انتظار ادامه دهد تا سوژه واکنش نشان دهد. این ویژگی امتداد سبک کمدی اوست؛ سبکی که از موقعیت‌های ناخوشایند برای ایجاد خنده استفاده می‌کند و از این نظر به کمدی ضدکمدی گروه تیم اند اریک شباهت دارد. شرکت تولیدی این گروه نیز در ساخت مجموعه «نیتن برای تو» (Nathan for You) مشارکت داشته است.
بااین‌حال، فیلدر نخستین مستندسازی نیست که از موقعیت‌های اجتماعی ناخوشایند به‌عنوان ابزاری برای تحقیق استفاده می‌کند.
لوئیس ترو، مستندساز بریتانیایی، از دهه ۱۹۹۰ با رفتاری آرام، صمیمیتی ظاهری و شخصیتی که تهدیدآمیز به نظر نمی‌رسد، به سوژه‌هایش نزدیک شده است. او نیز مانند فیلدر توانایی کم‌نظیری در ادامه دادن سکوت‌های طولانی و معذب‌کننده دارد. به همین دلیل، تقریباً تمام آثارش از جهاتی با «You Can See Everything» شباهت دارند.
بااین‌حال، مستند تازه او در سال ۲۰۲۶ با عنوان «درون جهان مردسالار آنلاین» بیش از دیگر آثارش به فیلم فیلدر و اوپنهایم نزدیک است. این مستند مجموعه‌ای از شخصیت‌های عمیقاً نگران‌کننده را به تصویر می‌کشد که مانند الیزابت هولمز، به اهمیت و برتری خود باور راسخ دارند و ظاهراً قادر نیستند درباره آسیب‌هایی که رفتارشان به دیگران وارد می‌کند، تأمل کنند.
از سوی دیگر، هریسون سالیوان، سوژه اصلی مستند ترو، شباهت‌هایی با بیلی ایوانز، شریک هولمز در «You Can See Everything» دارد. هر دو شخصیت در جریان روایت، رفتاری تهدیدآمیزتر و بدخواهانه‌تر از خود نشان می‌دهند.
ترو با مهارت، فساد اخلاقی سالیوان را آشکار می‌کند؛ فردی که در میان چهره‌های مدافع حقوق مردان و فعالان این حوزه، از نمونه‌های فریبکار و مسئله‌ساز به شمار می‌رود. این مواجهه به‌اندازه افشاگری فیلدر درباره بیلی ایوانز تأثیرگذار است. مستند همچنین در پایان به رویارویی‌ای می‌رسد که از نظر تنش، با مواجهه فیلدر، ایوانز و یک بازیگر مشهور و غافلگیرکننده در مستند «You Can See Everything» قابل مقایسه است.
بیشتر بخوانید
فیلمبرداری مخفیانه از الیزابت هولمز برای «همه‌چیز را می‌توانی ببینی»
۴. «شکارچیان» (Predators)
الیزابت هولمز تنها چهره جنجالی نبود که در سال ۲۰۲۶ در مرکز یکی از پروژه‌های لنس اوپنهایم قرار گرفت. این کارگردان در ماه سپتامبر، پیش از انتشار «You Can See Everything»، فیلم هجوآمیز و تیره «پرایم‌تایم» (Primetime) را ارائه کرد؛ اثری با بازی رابرت پتینسون که در آن، بازیگر بریتانیایی نقش کریس هنسن، مجری برنامه «گرفتن یک شکارچی» (To Catch a Predator)، را بازی می‌کند.
این فیلم با نقدهای مثبتی روبه‌رو شد و نشان داد اوپنهایم همان‌قدر که در ساخت مستند مهارت دارد، در کارگردانی فیلم‌های سینمایی نیز توانمند است. بااین‌حال، بهترین فیلمی که درباره هنسن ساخته شده، همچنان مستند «شکارچیان» محصول سال ۲۰۲۵ است.
«پرایم‌تایم» در عین تحسین، نگاهی تردیدآمیز به شخصیت اصلی خود دارد؛ اما «شکارچیان» با صراحت بیشتری میراث هنسن را زیر سؤال می‌برد و از این نظر، رویکردی قابل دفاع‌تر دارد.
دیوید اوسیت، کارگردان مستند، این پرسش را مطرح می‌کند که آیا پخش تلویزیونی لحظاتی که عملاً به پایان زندگی اجتماعی و شخصی مردان منتهی می‌شد، اقدامی سالم و مسئولانه بود یا نه. فیلم همچنین هنسن را درباره پیامدهای برنامه «گرفتن یک شکارچی» به چالش می‌کشد؛ برنامه‌ای که نه‌تنها به تراژدی ختم شد، بلکه الگویی برای شکل‌گیری گروه‌های مستقلی از افرادی شد که در عصر شبکه‌های اجتماعی، بدون نظارت کافی به تعقیب و افشای افراد متهم به رفتارهای جنسی مجرمانه می‌پردازند.
اگر «پرایم‌تایم» را دیده باشید، به بخشی از پیامدهای تلخ اشاره‌شده در این مستند پی خواهید برد. بااین‌حال، یکی از جذاب‌ترین جنبه‌های «شکارچیان» این است که تماشاگر را نیز وادار می‌کند سهم خود را در موفقیت برنامه «گرفتن یک شکارچی» و به‌طور کلی ژانر جنایت واقعی بررسی کند.
به همین دلیل، «شکارچیان» مستندی ضروری برای تماشا و یکی از مهم‌ترین و از نظر روزنامه‌نگاری دقیق‌ترین مستندهای دهه اخیر است. هنسن، که مانند الیزابت هولمز ظاهراً نمی‌تواند مسئولیت اقدامات گذشته خود را بپذیرد، سوژه‌ای بسیار جذاب است؛ اما فیلم به افشاگری درباره مجری برنامه «دیت‌لاین ان‌بی‌سی» محدود نمی‌شود و پرسش‌هایی جدی درباره فرهنگ رسانه‌ای و علاقه عمومی به نمایش جنایت مطرح می‌کند.
۵. «مستند جاناتان شگفت‌انگیز» (The Amazing Johnathan Documentary)
«مستند جاناتان شگفت‌انگیز» به کارگردانی بن برمن ساخته شده است؛ فیلم‌سازی که مانند نیتن فیلدر پیشینه‌ای در کمدی دارد. در واقع، برمن و فیلدر هر دو پیوندهایی مستقیم با تیم هایدکر و اریک ویرهیم دارند. برمن در مقام کارگردان در بسیاری از برنامه‌های این زوج کمدی آلترناتیو فعالیت کرده و فیلدر نیز برای ساخت مجموعه «نیتن برای تو»، که ترکیبی از واقعیت و بخش‌های فیلمنامه‌نویسی‌شده است، با شرکت تولیدی آن‌ها همکاری داشته است.
به همین دلیل، میان «مستند جاناتان شگفت‌انگیز» و «You Can See Everything» نوعی هم‌سویی در نگاه و سبک وجود دارد. هر دو مستند، با وجود تفاوت‌هایشان، رگه‌ای از کمدی نامتعارف دارند که به آن‌ها اجازه می‌دهد از الگوی معمول مستندهای متکی بر مصاحبه و گفت‌وگو فراتر بروند. هر دو فیلم همچنین به سوژه‌هایی دسترسی مستقیم دارند که درک انگیزه‌ها و رفتارهایشان آسان نیست.
جان ادوارد سزلز، معروف به «جاناتان شگفت‌انگیز»، شعبده‌بازی بود که جادو و کمدی را با یکدیگر ترکیب می‌کرد و در دهه ۲۰۰۰ و اوایل دهه ۲۰۱۰ به موفقیت چشمگیری رسید. او در سال ۲۰۰۷ به بیماری کاردیومیوپاتی مبتلا شد و در سال ۲۰۱۴ از زندگی عمومی کناره گرفت.
بااین‌حال، مستند بن برمن درباره صحت این تشخیص تردید ایجاد می‌کند و هم‌زمان با آماده شدن جاناتان برای بازگشت به صحنه، نگاه انتقادی‌تری به او پیدا می‌کند. با پیشرفت روایت، اتفاقات غیرمنتظره‌ای رخ می‌دهد؛ تا جایی که جاناتان عملاً برمن و گروهش را در برابر یک گروه مستندساز دیگر قرار می‌دهد.
«مستند جاناتان شگفت‌انگیز» بیش از اندازه بر خود کارگردان تمرکز می‌کند و از سبک بصری سینمایی «You Can See Everything» نیز برخوردار نیست. بااین‌حال، اثری جذاب است که مانند پروژه تازه فیلدر و اوپنهایم، حاضر نیست به قواعد تثبیت‌شده فیلم‌سازی مستند پایبند بماند.
