نقد فیلم «ناشناس»؛ معمای قتلی که در جامعه عربستان ناکام میماند
- فیلم «ناشناس» ساخته حیفا المنصور، با استفاده از یک داستان پلیسی تلاش میکند به محدودیتهای اجتماعی و جنسیتی در عربستان سعودی بپردازد، اما در نهایت به روایتی کشدار و کمرمق تبدیل میشود که در تلاش برای غافلگیر کردن مخاطب، انسجام داستانی خود را از دست میدهد.
چارسو پرس: با وجود آنکه فیلم «ناشناس» (Unidentified) موضوعات زیادی برای طرح کردن دارد، معمای قتل حیفا المنصور متأسفانه اثری ناموفق از کار درآمده است. این فیلمساز پیشگام سعودی که فیلم «وجده» در سال ۲۰۱۲ را ساخته؛ نخستین فیلم بلندی که تماماً در عربستان سعودی فیلمبرداری شد و همچنین نخستین فیلم سعودی ساختهشده توسط یک زن بود، این بار داستان خود را در قالب ماجرای یک قتل پلیسی روایت میکند.
داستان فیلم درباره یک منشی پلیس است که مرگ یک دختر نوجوان را پیگیری میکند؛ روایتی که قرار است تصویری انتقادی از هنجارهای جنسیتی جامعه عربستان در پوشش نوعی پیشرفت ظاهری ارائه دهد. ایده روی کاغذ جذاب به نظر میرسد، اما اجرای فیلم چندان موفق نیست و در مسیر رسیدن به پایانی که بیشتر سردرگمکننده است تا تأثیرگذار، هم بیش از اندازه توضیح میدهد و هم دراماتیزهکردن اتفاقات را جدی نمیگیرد.
زنی در میان پلیسهای مرد
نوال، زنی مطلقه در اواخر دهه بیست زندگیاش، یکی از معدود زنان شاغل در یک پاسگاه پلیس در شمال ریاض است. او به پادکستهای جنایی واقعی و اینفلوئنسرهای حوزه آرایش علاقه دارد؛ دو علاقهای که فیلم به شکلی هوشمندانه آنها را در کنار یکدیگر قرار میدهد و از ترکیبشان به نقطهای نسبتاً هولناک میرسد.
وظیفه نوال دیجیتالیکردن پروندههای کاغذی است و با وجود آنکه نگاه تیزبینی برای کارهای پلیسی دارد، معمولاً در حاشیه قرار میگیرد. با این حال، مَجید، فرمانده خوشبرخورد او، ارزش نگاه نوال را تشخیص میدهد.
وقتی جسد یک دانشآموز دبیرستانی در بیابان پیدا میشود، نوال از جزئیاتی سرنخ پیدا میکند که مأموران مرد از کنار آنها گذشتهاند؛ از طراحی ناخنهای دختر گرفته تا نقشونگار روی عبای او.
آغاز تحقیقات شخصی نوال
نوال بهتدریج از محدوده وظایف رسمی خود فراتر میرود و تحقیقات شخصیاش را آغاز میکند. او وارد فضاها و گفتوگوهایی میشود که مافوقهای مردش یا نمیتوانند وارد آنها شوند یا اساساً به ذهنشان نمیرسد که چنین مسیرهایی را دنبال کنند.
اما خیلی زود با مقاومت گروههایی از افراد ثروتمندتر روبهرو میشود؛ بیشتر آنها زنان و دختران نوجوان هستند که ظاهراً ترجیح میدهند ناپدیدشدن دختر دانشآموز مسکوت بماند. این رفتار با درک ضمنی آنها از مفهوم آبرو و همچنین ازدواج دختران نوجوان پیش از پایان دوران دبیرستان ارتباط دارد.
با این حال، در حالی که نوال مجبور است با احتیاط در میان این موانع اجتماعی حرکت کند، رویکرد بصری سرد و فاصلهگرفته المنصور چندان موضع مشخصی در قبال این مسائل نمیگیرد و به ندرت به عمق بیشتر داستان کمک میکند.
معمایی که به اندازه کافی جذاب نیست
به نظر میرسد وسواس نوال برای حل قتل احتمالی دختر جوان، به اتفاقاتی در گذشته او ارتباط داشته باشد. المنصور و تدوینگران فیلم، رافائل نور و استیو کوهن، این بخش از گذشته را از طریق فلشبکهایی رؤیاگونه وارد داستان میکنند.
با این حال، انگیزه نوال در زمان حال به ندرت چیزی فراتر از این میرود که او بارها به اطرافیانش بگوید تا چه اندازه درگیر این پرونده شده است.
البته فیلم در اواخر داستان دلیل زیرکانهای برای این پرگویی ارائه میکند، اما تا رسیدن به آن نقطه، «ناشناس» در حالی پیش میرود که یک معمای چندان جذاب را باز میکند؛ معمایی که بسیاری از جزئیاتش نه از طریق تحقیق و کشف، بلکه صرفاً بر اثر اتفاق در اختیار نوال و مخاطب قرار میگیرند.
پیچشی که مسیر داستان را بیاثر میکند
این ساختار روایی که حیفا المنصور و برَد نیمن آن را نوشتهاند، در نهایت دلیل غیرمنتظرهای پیدا میکند؛ چرا که یک چرخش عجیب در پرده سوم فیلم، اساساً دیدگاه اصلی اثر و حتی مضمونهای محوری آن را بیاثر میکند.
از یک سو، «ناشناس» داستان زنی است که با پشتکار تلاش میکند در نقش یک کارآگاه زن ظاهر شود، با هنجارهای اجتماعی دستوپنجه نرم کند و در نهایت از همان هنجارها به نفع خود استفاده کند.
اما از سوی دیگر، این توصیف کلی تنها زمانی معنا پیدا میکند که فیلم به پایان رسیده باشد. پیش از آن، نوال بارها و بارها تلاش میکند از طریق گفتوگوهای تقریباً مشابه اطلاعات به دست بیاورد؛ گفتوگوهایی که گاهی احساس میشود فیلم آنها را بارها تکرار میکند.
نتیجه، تجربهای خستهکننده است.
فرصتهایی که فیلم از دست میدهد
در برخی لحظات به نظر میرسد «ناشناس» میتواند حرفی ظریفتر و معنادارتر برای گفتن داشته باشد. برای مثال، در یکی از صحنههای ابتدایی، شخصیتها درباره مجازات اعدام با یکدیگر اختلاف نظر دارند.
در بخش دیگری، نوال با لایههای عمیقتر فساد اجتماعی و مشکلات ناگفتهای روبهرو میشود که همچنان در جامعه ظاهراً متمدن و محترم عربستان وجود دارند.
اما فیلم در نهایت همه این خطوط را کنار میگذارد تا بیشتر روی غافلگیر کردن مخاطب تمرکز کند. نتیجه آن است که تحول روایی منسجمی شکل نمیگیرد و هیچیک از این دو موضوع نیز به شکلی جدی دنبال نمیشود.
پیوند «ناشناس» با فیلمهای قبلی حیفا المنصور
مِیلا الزهرانی که پیشتر در فیلم «کاندیدای ایدهآل» ساخته حیفا المنصور در سال ۲۰۱۹ بازی کرده بود، در نقش نوال با احتیاط و باورپذیری ظاهر میشود. نکته جالب این است که نام خانوادگی شخصیت او در «ناشناس» با شخصیتش در آن فیلم یکسان است: السفان.
این نام خانوادگی همچنین در «وجده» نیز برای شخصیت اصلی جوان فیلم استفاده شده بود و از این طریق میتوان میان سه اثر المنصور درباره زنانی که از نقشهای از پیش تعیینشده اجتماعی خود فراتر میروند، پیوندی معنوی برقرار کرد.
با این حال، «ناشناس» این ایده را به شکلی عجیب و افراطی پیش میبرد. فیلم هر نشانهای از پیچیدگی یا دشواری اخلاقی را کنار میزند و در نهایت، با کنار رفتن لایههای مختلف داستان، به چیزی شبیه یک کاریکاتور میرسد.
فیلمی که نه معمای خوبی است و نه یک تریلر موفق
شاید نسخهای فرضی از «ناشناس» وجود داشته باشد که کاملاً به سمت لذتهای ژانری حرکت کند و در این مسیر با انتظارات سینمایی مخاطب بازی کند؛ رویکردی که با جاهطلبی فیلم برای شکستن قواعد مرسوم سینمایی همخوانی بیشتری داشت.
اما چیزی که در نهایت روی پرده میبینیم، فیلمی بسیار خستهکننده است؛ هم در ساختار بصری و هم در پیچشهای نامنظم داستانی.
«ناشناس» از آن فیلمهای نادری است که تقریباً میتوان بهراحتی تشخیص داد سازندگانش در هر لحظه چه قصد هنریای داشتهاند، اما فیلم در کشف تأثیر عاطفی این ایدهها موفق نمیشود.
اطلاعات فیلم «ناشناس»
عنوان: «ناشناس» (Unidentified)
کارگردان: حیفا المنصور
فیلمنامه: حیفا المنصور، برَد نیمن
بازیگران: مِیلا الزهرانی، شافی الحارثی
تدوین: رافائل نور، استیو کوهن
کشور: عربستان سعودی
ژانر: جنایی، معمایی، درام
موضوع: تحقیقات یک زن درباره مرگ یک دختر نوجوان و مواجهه او با محدودیتهای اجتماعی و جنسیتی
سوالات متداول درباره فیلم «ناشناس»
فیلم «ناشناس» درباره چیست؟
فیلم درباره نوال، یک منشی پلیس در شمال ریاض است که پس از پیدا شدن جسد یک دانشآموز دختر در بیابان، به تحقیق درباره مرگ او میپردازد.
کارگردان فیلم «ناشناس» کیست؟
حیفا المنصور، فیلمساز سعودی، کارگردانی «ناشناس» را بر عهده دارد.
بازیگر اصلی فیلم «ناشناس» کیست؟
مِیلا الزهرانی نقش نوال، شخصیت اصلی فیلم، را بازی میکند.
فیلم «ناشناس» چه موضوعی را بررسی میکند؟
فیلم در کنار داستان معمایی خود به هنجارهای اجتماعی و جنسیتی، مفهوم آبرو و محدودیتهایی که زنان در جامعه عربستان با آن روبهرو هستند میپردازد.
آیا «ناشناس» ادامه فیلم «وجده» است؟
خیر. فیلم دنباله «وجده» نیست، اما از نظر موضوعی با آثار قبلی حیفا المنصور ارتباط دارد و مانند آنها زنی را در مرکز داستان قرار میدهد که از نقش اجتماعی تعیینشده برای خود فراتر میرود.
