نقد مستند «گابن»؛ ده سال همراهی با کودکی که آرام‌آرام بزرگ می‌شود

اعظم خالقی2 روز پیشآخرین بروزرسانی: تیر ۲۸, ۱۴۰۵

۰ ۱۵۶ زمان تقریبی مطالعه ۶ دقیقه

مستند «گابن» (Gabin) به کارگردانی ماکسنس ووازیو (Maxence Voiseux) یکی از شگفتی‌های بخش دو هفته کارگردانان جشنواره کن ۲۰۲۶ است؛ اثری که طی ده سال زندگی پسربچه‌ای از روستاهای شمال فرانسه را از هشت‌سالگی تا آستانه بزرگسالی دنبال می‌کند. این مستند با نگاهی صمیمی و بدون قضاوت، رشد شخصیتی، چالش‌های خانوادگی، مشکلات تحصیلی و رؤیاهای نوجوانی را به تصویر می‌کشد و از دل یک زندگی کاملاً معمولی، روایتی عمیق، انسانی و جهان‌شمول درباره بلوغ و هویت خلق می‌کند.

چارسو پرس: ساخت مستندهایی که طی سال‌ها زندگی یک انسان را دنبال می‌کنند، همواره یکی از دشوارترین و در عین حال تأثیرگذارترین شیوه‌های مستندسازی بوده است. «گابن» نیز با تکیه بر همین رویکرد، بیش از یک دهه از زندگی پسری روستایی را ثبت می‌کند و بدون دخالت یا قضاوت، تغییرات تدریجی شخصیت، رؤیاها و دغدغه‌های او را به تصویر می‌کشد. نتیجه، اثری است که از یک زندگی کاملاً عادی، روایتی جهانی درباره رشد، خانواده، هویت و امید می‌سازد.

«گابن» نخستین فیلمی نیست که ـ چه مستند و چه داستانی ـ با نگاهی بلندمدت، رشد یک کودک را طی سال‌ها دنبال می‌کند و دوربینش را تا رسیدن او به بزرگسالی همراهش نگه می‌دارد. مستند ماکسنس ووازیو پیشینه‌های آشکاری مانند مجموعه مستند ماندگار «۷ آپ» (۷ Up) ساخته مایکل اپتد، مستند «پسران تابستان» (Boys of Summer) اثر رابرت دیوید کاکرین و البته فیلم داستانی «پسرانگی» (Boyhood) ساخته ریچارد لینکلیتر را به یاد می‌آورد. با این حال، این ایده هر بار همچنان شبیه معجزه به نظر می‌رسد. تماشای بزرگ شدن یک انسان در برابر چشمان مخاطب، آن هم به شکلی شبیه تایم‌لپس، همواره تجربه‌ای روشنگر و به شکلی وصف‌ناپذیر تأثیرگذار است؛ به‌ویژه در «گابن» که موفق می‌شود ده سال از دوران کودکی یک پسر روستایی را در کمتر از دو ساعت روایت کند؛ دستاوردی چشمگیر در مشاهده، فیلم‌برداری و تدوین که در عین روانی و سرعت، اضطراب دائمی شخصیت اصلی را نیز منتقل می‌کند؛ اضطرابی از این‌که شاید زندگی‌اش پیش از آن‌که واقعاً آغاز شود، متوقف شود.

زندگی خانوادگی ناپایدار، مشکلات یادگیری و آرزوهای دائماً در حال تغییر پسری نوجوان در منطقه فراموش‌شده آرتوا در شمال فرانسه، شاید در نگاه نخست موضوعی محدود و خاص به نظر برسد؛ اما «گابن» ـ که یکی از تنها دو مستند حاضر در بخش دو هفته کارگردانان جشنواره کن امسال است ـ آن‌قدر گیرا، انسانی و جهان‌شمول ساخته شده که به‌راحتی می‌تواند فراتر از مرزهای همین دنیای کوچک اما دقیقاً مشاهده‌شده‌اش مخاطب پیدا کند.

بدیهی است که مسیر اصلی این فیلم پس از نمایش در کن، جشنواره‌های تخصصی مستند خواهد بود؛ اما اثری که نخستین فیلم بلند ووازیو نیز محسوب می‌شود، آن‌قدر کیفیت و جذابیت دارد که پخش‌کنندگان آثار مستند و حتی پلتفرم‌های نمایش آنلاین نیز باید توجه ویژه‌ای به آن داشته باشند؛ فیلمی که ظرفیت جذب مخاطبانی فراتر از سینمای هنری را دارد، درست مانند موفقیت‌هایی که پیش‌تر نصیب آثار نیکولا فیلیبر یا سباستین لیفشیتز شده بود.

گرچه «گابن» کاملاً به‌عنوان فیلمی مستقل عمل می‌کند، اما در واقع ادامه‌ای بر فیلم نیمه‌بلند «وارثان» (The Heirs) ساخته ووازیو در سال ۲۰۱۶ است؛ فیلمی که نخستین بار علاقه فیلمساز به خانواده کارگری ژوردل را آشکار کرد و تمرکزش بر آندره، دام‌فروش سالخورده، و سه پسر بزرگسال او بود که همگی در کسب‌وکار خانوادگی فعالیت می‌کردند.

یکی از آن سه پسر، قصابی به نام دومینیک بود که خود سه فرزند داشت؛ کوچک‌ترین آن‌ها، گابن هشت‌ساله، در آن فیلم تنها حضوری کوتاه و حاشیه‌ای داشت. اکنون، پس از فیلم‌برداری طی یک دهه، «گابن» او را به شخصیت اصلی داستان تبدیل کرده است.

برادران گابن دیگر مقابل دوربین ظاهر نمی‌شوند و از اعضای گسترده خانواده نیز تنها دومینیک و پاتریشیا، مادر مهربان و محبوب گابن، حضور دارند؛ زنی که خود از طریق دامداری امرار معاش می‌کند. رابطه کاملاً متفاوت گابن با هر یک از والدینش ــ که هر کدام شیوه‌ای متفاوت از عشق و مراقبت را به او نشان می‌دهند ــ ستون فقرات و منبع اصلی تنش فیلم را شکل می‌دهد. با این حال، این پسر به همان اندازه که میان والدینش گرفتار است، درگیر کشمکشی عمیق با خودش نیز هست؛ کشمکشی درباره امکانات و محدودیت‌های محیط روستایی محل زندگی‌اش، آنچه از آینده می‌خواهد و این‌که اصلاً آینده‌اش را کجا می‌بیند.

این‌که پاتریشیا گاو پرورش می‌دهد و دومینیک همان گاوها را برای کشتار آماده می‌کند، به نمادی از شکاف اصلی فیلم تبدیل می‌شود؛ زیرا گابن از همان کودکی، بیش از آن‌که به آدم‌ها علاقه داشته باشد، عاشق حیوانات است.

او در هشت‌سالگی می‌گوید:

«دوست دارم با حیوانات کار کنم، اما حیوانات زنده.»

دوربین نیز او را در حالی ثبت می‌کند که با عشق گاوهای مزرعه مادرش را در آغوش گرفته است. بعدها نیز هنگام بازگشت به خانه، موهای مادرش را نوازش می‌کند و با تحسین می‌گوید:

«موهات به نرمی پوست گاوه.»

برای گابن، شغل مادر و نقش مادری او کاملاً در هم تنیده‌اند، در حالی که شغل پدرش ــ کشتار دام ــ از همان سال‌های ابتدایی، فاصله‌ای عاطفی میان آن دو ایجاد می‌کند؛ فاصله‌ای که هرچه زمان می‌گذرد، بیشتر و عمیق‌تر می‌شود.

فیلم حتی از همان نمای افتتاحیه این فاصله را نشان می‌دهد؛ جایی که دومینیک با نگاهی مهربان اما متحیر، پسرش را پشت میز آشپزخانه تماشا می‌کند و می‌گوید:

«دارم سعی می‌کنم بفهمم شبیه کی شدی.»

و هرچه سال‌ها می‌گذرد، روشن‌تر می‌شود که گابن هرگز قرار نیست تصویری از پدرش باشد.

در مدرسه نیز وضعیت چندان بهتر نیست. او به جز دختری وفادار به نام لیلو، دوست صمیمی دیگری ندارد؛ دختری که تا آستانه بزرگسالی، همدم و شنونده حرف‌هایش باقی می‌ماند.

گابن درباره همکلاسی‌هایش می‌گوید:

«بچه‌های دیگه بد نیستن، ولی چیزهایی هست که من نمی‌فهمم و چیزهایی هم هست که من می‌گم و اونا نمی‌فهمن.»

هرچند مهارت‌های اجتماعی او با گذشت زمان بهتر می‌شود، اما همچنان آرامش واقعی را بیشتر در کنار حیوانات ــ از دام‌های مزرعه گرفته تا بچه‌گربه لاغرش ــ و همچنین در کنار مادر صبورش پیدا می‌کند؛ مادری که شاید همیشه او را درک نکند، اما نیازی هم به درک کاملش احساس نمی‌کند و همان‌گونه که هست دوستش دارد.

در نهایت، افت تحصیلی گابن ناشی از اختلال حافظه کاری تشخیص داده می‌شود. در این میان، معلمی دلسوز به نام کاترین تنها نقش یک مدرس را ندارد؛ او به نوعی مشاور و درمانگر گابن نیز تبدیل می‌شود و پسر نوجوان نگرانی‌ها و ناامنی‌هایی را که همیشه نمی‌تواند با پدر و مادرش در میان بگذارد، با او در میان می‌گذارد.

در تمام این سال‌ها، رؤیاهای گابن مدام تغییر می‌کنند. یک روز می‌خواهد در مزرعه کنار مادرش کار کند، روزی دیگر آرزو دارد پرورش‌دهنده سگ‌های گله شود و گاهی نیز به این فکر می‌کند که شاید بتواند زندگی‌ای فراتر از مرزهای آسمان همیشه ابری منطقه آرتوا برای خود پیدا کند.

ماکسنس ووازیو که خود نیز ریشه‌های خانوادگی در همین منطقه دارد، محیط زندگی گابن را با دقت، همدلی و احترام به تصویر می‌کشد، اما در عین حال، حس تکرار، سکون و بن‌بست را نیز از آن حذف نمی‌کند. او فیلم را در قاب تقریباً مربع Academy Ratio فیلم‌برداری کرده است؛ قابی که به‌تدریج این احساس را القا می‌کند که دیوارهای جهان اطراف، آرام‌آرام بر شخصیت اصلی تنگ‌تر می‌شوند و با ورود او به نوجوانی، آزادی‌اش را محدود می‌کنند.

موسیقی مینیمال فیلم، با محوریت سازهای بادی، اندوه همیشگی گابن را همراهی می‌کند؛ هرچند هم خود او و هم فیلم، گاه فرصت نفس کشیدن و رهایی پیدا می‌کنند. در سال‌های پایانی نوجوانی، زمانی که گابن برای کارآموزی چوپانی راهی مناطق کوهستانی می‌شود، فیلم ناگهان نفسی تازه می‌کشد. نماهای باز و سرسبز کوهستان، حسی از آزادی و امید را منتقل می‌کنند؛ گویی برای نخستین بار، اکسیژن واقعی وارد زندگی این پسر شده است.

با این حال، در بخش عمده فیلم، حضور دوربین به شکلی شگفت‌انگیز هم نامرئی است و هم بسیار نزدیک. دوربین بی‌آنکه حضورش را تحمیل کند، جزئی‌ترین لحظات زندگی روزمره، بحران‌های خاموش و احساساتی را ثبت می‌کند که تنها از چهره شخصیت‌ها قابل خواندن هستند، بی‌آنکه هیچ‌گاه این حس ایجاد شود که اعضای خانواده برای دوربین نقش بازی می‌کنند.

ووازیو مانند بهترین مستندسازان، زندگی‌هایی را پیش چشم مخاطب می‌آورد که معمولاً دیده نمی‌شوند، اما هرگز آن‌ها را به سوژه‌ای برای کالبدشکافی صرف تبدیل نمی‌کند. مخاطب می‌تواند تغییرات شخصیت‌ها را در فاصله میان پرش‌های زمانی و حذف‌های روایی احساس کند و در پایان، گابن را درست در آستانه بزرگسالی و آغاز سفرهای تازه رها کند؛ در حالی که ادامه داستان زندگی او هنوز نوشته نشده و این بار، خودش باید آن را روایت کند.

«گابن» شاید فاقد اتفاقات دراماتیک بزرگ باشد، اما دقیقاً در همین سادگی قدرت خود را پیدا می‌کند. ماکسنس ووازیو با صبر و مشاهده‌ای کم‌نظیر، تصویری صادقانه از کودکی و نوجوانی در دل فرانسه روستایی ارائه می‌دهد؛ تصویری که به لطف شخصیت دوست‌داشتنی گابن و روایت بدون اغراق فیلم، تا مدت‌ها در ذهن مخاطب باقی می‌ماند. این مستند یکی از کشف‌های مهم جشنواره کن ۲۰۲۶ محسوب می‌شود و نشان می‌دهد که گاهی تماشای آرامِ گذر زمان، از هر داستان پرحادثه‌ای تأثیرگذارتر است.

سوالات متداول

مستند «گابن» درباره چیست؟
این مستند زندگی پسری به نام گابن را طی ده سال، از هشت‌سالگی تا هجده‌سالگی، در یکی از روستاهای شمال فرانسه دنبال می‌کند.

کارگردان مستند «گابن» کیست؟
ماکسنس ووازیو (Maxence Voiseux)، مستندساز فرانسوی، کارگردانی این اثر را بر عهده دارد.

«گابن» در کدام جشنواره نمایش داده شد؟
این مستند نخستین نمایش جهانی خود را در بخش دو هفته کارگردانان جشنواره فیلم کن ۲۰۲۶ تجربه کرد.

ژانر مستند «گابن» چیست؟
یک مستند زندگی‌نامه‌ای، اجتماعی و بلوغ (Coming-of-Age Documentary) که بر رشد شخصیتی و زندگی روزمره تمرکز دارد.

نقطه قوت اصلی «گابن» چیست؟
ثبت طبیعی و صمیمانه تغییرات شخصیت یک نوجوان طی ده سال، بدون استفاده از روایت‌های ساختگی یا مداخله مستقیم فیلمساز، مهم‌ترین ویژگی این مستند است.