نقد فیلم «فروپاشی» (The Meltdown) | روایتی تلخ از سکوت پس از دیکتاتوری پینوشه در شیلی

چارسو پرس: فیلم «فروپاشی» (The Meltdown) دومین ساخته مانوئلا مارتلی، فیلمساز و بازیگر شیلیایی، بار دیگر مخاطب را به یکی از حساس‌ترین مقاطع تاریخ معاصر شیلی می‌برد؛ دورانی که کشور در تلاش بود پس از پایان حکومت دیکتاتوری آگوستو پینوشه، گذشته تاریک خود را پشت سر بگذارد. این فیلم در بخش نوعی نگاه (Un Certain Regard) جشنواره کن به نمایش درآمد و با ترکیب یک معمای ناپدید شدن، درامی روان‌شناختی و تمثیلی سیاسی، تلاش می‌کند مفهوم سکوت جمعی و فراموشی تاریخی را از نگاه یک دختر ۹ ساله روایت کند. در ادامه، ترجمه کامل این نقد را می‌خوانید.

چهار سال پیش، بخش دو هفته کارگردانان جشنواره کن نخستین فیلم بلند مانوئلا مارتلی با عنوان «شیلی ۷۶» را به نمایش گذاشت؛ فیلمی که با دقتی تحسین‌برانگیز، بیدار شدن تدریجی وجدان سیاسی یک زن خانه‌دار از طبقه متوسط را در دوران سرکوب حکومت آگوستو پینوشه روایت می‌کرد.

دومین فیلم او، «فروپاشی»، این بار در بخش نوعی نگاه جشنواره کن حضور دارد. اگرچه فیلم همچنان از نظر کارگردانی همان ظرافت و دقت اثر قبلی را حفظ کرده و باز هم تأثیر تحولات سیاسی ـ اجتماعی بر روان یک شخصیت را بررسی می‌کند، اما نتیجه نهایی به اندازه نخستین فیلم مارتلی تأثیرگذار نیست.

شاید دلیلش این باشد که این بار موضوع، مفهوم لغزنده‌تر و پیچیده‌تری است؛ سکوت جمعی جامعه شیلی پس از زخم‌های به‌جا مانده از دیکتاتوری پینوشه. و شاید هم به این دلیل که قهرمان داستان، یک کودک است.

شخصیت اصلی فیلم، اینس (با بازی بسیار درخشان مایا اورورک) است؛ دختری ۹ ساله که مخاطب از خلال نگاه‌های عمیق، کنجکاو و همیشه مراقب او، شاهد روایتی درباره ناپدید شدن یک دختر می‌شود؛ روایتی که آشکارا یادآور هزاران ناپدیدشدگی اجباری در دوران حکومت نظامی شیلی است.

داستان در سال ۱۹۹۲ رخ می‌دهد؛ دو سال پس از آنکه پینوشه از ریاست‌جمهوری کنار رفت، اما شش سال پیش از آنکه سرانجام به اتهام نقض حقوق بشر بازداشت شود. در آن زمان، او همچنان فرمانده ارتش بود و نفوذ گسترده‌ای بر ساختار قدرت داشت.

در نتیجه، شیلی در وضعیتی معلق به سر می‌برد؛ از یک سو پس از پیروزی تاریخی رأی «نه» به آینده‌ای دموکراتیک امیدوار شده بود و از سوی دیگر هنوز قادر نبود با میراث هولناک دیکتاتوری روبه‌رو شود.

برای اینس، این تحولات سیاسی همزمان بسیار دور و بسیار نزدیک هستند.

یکی از پروژه‌هایی که دولت برای نمایش آغاز دوره‌ای تازه به جهان ترتیب داده، انتقال یک کوه یخی ۶۰ تنی از قطب جنوب به نمایشگاه جهانی ۱۹۹۲ سویل اسپانیا است؛ اقدامی عجیب اما از نظر فنی چشمگیر که تصاویر آرشیوی آن در آغاز فیلم از تلویزیون پخش می‌شود.

پدر و مادر اینس در همین پروژه مشغول به کار هستند و به همین دلیل، دخترشان مدتی طولانی را در پیست اسکی کوهستانی متعلق به مادربزرگش سپری می‌کند.

اینس دختری باهوش، کنجکاو و مستقل است، اما هم‌سن‌وسالی برای بازی ندارد. او آزادانه در محوطه هتل رفت‌وآمد می‌کند، گاهی شب‌ها در کلبه مهمانانی که با آن‌ها دوست شده یا در اتاق کارکنان بومی هتل می‌خوابد و کارکنان نیز با مهربانی حضور مزاحم اما دوست‌داشتنی او را تحمل می‌کنند.

یک ویژگی مهم دیگر هم دارد؛ به زبان انگلیسی کاملاً مسلط است و به همین دلیل، هنگام ارتباط کارکنان هتل با گردشگران خارجی، نقش مترجم را ایفا می‌کند.

همین توانایی باعث آشنایی او با هانا (مایا رائه دوماگالا) می‌شود؛ دختر ۱۵ ساله آلمانی و ورزشکار حرفه‌ای اسکی که همراه مربی‌اش الکساندر (یاکوب گیرشال) برای تمرین به شیلی آمده است.

هم‌تیمی‌های پسر هانا مدام او را آزار می‌دهند و رفتار مربی‌اش نیز بیش از حد صمیمانه و نگران‌کننده به نظر می‌رسد.

شاید همین تنهایی باعث می‌شود هانا خیلی زود با اینس رابطه‌ای صمیمانه برقرار کند؛ با وجود اختلاف سنی زیاد، هانا مانند خواهری بزرگ‌تر با او رفتار می‌کند، در حالی که خودش سرگرم دغدغه‌های نوجوانانه‌ای چون موسیقی راک، نوشیدن الکل و معاشرت با پسرعموی اینس است.

رابطه میان این دو دختر که با انگلیسی شکسته‌بسته شکل می‌گیرد، یکی از زیباترین بخش‌های فیلم است.

اینس شیفته تجربه و پختگی ظاهری هانا می‌شود و هانا نیز او را محرم رازهای خود می‌داند؛ حتی دفترچه خاطراتش را با او شریک می‌شود.

اما یکی از رازهایی که اینس شبی هنگام تظاهر به خوابیدن در اتاق هانا از پشت پلک‌های نیمه‌باز خود می‌بیند، پس از ناپدید شدن ناگهانی هانا معنایی کاملاً متفاوت پیدا می‌کند.

با گم شدن هانا، گروه‌های جست‌وجو تشکیل می‌شوند و مادر مضطرب او (با بازی درخشان ساسکیا روزندال) از آلمان به شیلی می‌آید.

او به مرور، همان‌گونه که هانا برای اینس نقش یک خواهر بزرگ‌تر را داشت، به مادری جایگزین برای این دختر تبدیل می‌شود؛ به‌ویژه آنکه اینس نقش مترجم میان او و دیگران را بر عهده دارد.

اکنون اینس با تصمیمی دشوار روبه‌روست؛ راز چه کسی را باید حفظ کند؟

شباهت میان تردید اینس و وضعیت کشوری که از مردمش خواسته شده برای حرکت به سوی آینده، زخم‌های گذشته را در سکوت تحمل کنند، در سراسر فیلم حضور دارد؛ اما این شباهت هرگز به شکلی مستقیم بیان نمی‌شود.

همین ویژگی در تمام عناصر فیلم دیده می‌شود؛ از نورهای کم‌جان و گریزان فیلم‌برداری بنجامین اچازارتا گرفته تا موسیقی عمدتاً تهدیدآمیز ماریا پرتغال که گاه با لحظاتی کوتاه از لطافت و آرامش شکسته می‌شود.

اگرچه «فروپاشی» در ذات خود یک تراژدی است، اما نه تراژدی‌ای مبتنی بر حادثه، بلکه تراژدی غیبت و سکوت.

فیلم نشان می‌دهد چگونه دختری باهوش، بدون آنکه کسی مستقیماً چیزی به او آموزش داده باشد، به‌تدریج این درس تلخ را می‌آموزد که گاهی وفاداری قبیله‌ای و حفظ امنیت خود، از گفتن حقیقت مهم‌تر تلقی می‌شود.

اما همان‌طور که به تصویر کشیدن «غیبت» ذاتاً دشوار است، مارتلی نیز با انتخاب روایتی بسیار آرام، خویشتن‌دار و مینیمال، بخش مهمی از بار احساسی فیلم را در سکوت فرو می‌برد.

در نهایت، «فروپاشی» بار دیگر استعداد، ظرافت و آینده روشن مانوئلا مارتلی را به‌عنوان یک کارگردان ثابت می‌کند، اما با وجود کیفیت بالای اجرا و بازی‌ها، بخش عمده ظرفیت دراماتیک آن همچنان در اعماق پنهان باقی می‌ماند.

اطلاعات فیلم

• نام فیلم: فروپاشی (The Meltdown)
• سال تولید: ۲۰۲۶
• ژانر: درام، معمایی، سیاسی
• کارگردان: مانوئلا مارتلی
• نویسندگان: مانوئلا مارتلی، آلیا ترزیچ
• بازیگران: مایا اورورک، مایا رائه دوماگالا، ساسکیا روزندال، یاکوب گیرشال
• مدت زمان: ۱۱۲ دقیقه
• کشور: شیلی، اسپانیا
• زبان: اسپانیایی، انگلیسی، آلمانی
• نخستین نمایش: جشنواره فیلم کن ۲۰۲۶ (بخش Un Certain Regard)

سوالات متداول

فیلم «فروپاشی» درباره چیست؟
این فیلم داستان دختری ۹ ساله را روایت می‌کند که در جریان ناپدید شدن یک نوجوان آلمانی، با حقیقت، سکوت و پیامدهای دوران پس از دیکتاتوری پینوشه روبه‌رو می‌شود.

کارگردان فیلم کیست؟
«فروپاشی» دومین فیلم بلند مانوئلا مارتلی، کارگردان و بازیگر اهل شیلی و سازنده فیلم تحسین‌شده «شیلی ۷۶» است.

فیلم در چه جشنواره‌ای نمایش داده شد؟
این اثر نخستین بار در بخش «نوعی نگاه» جشنواره فیلم کن ۲۰۲۶ به نمایش درآمد.

ژانر فیلم چیست؟
«فروپاشی» ترکیبی از درام روان‌شناختی، معمایی و سیاسی است که با نگاهی استعاری به تاریخ معاصر شیلی می‌پردازد.