پرفورمنس «جاگات»، تازهترین اثر گروه هنری «بوژان»، با تمرکز بر تعامل بدن، صدا و فضا، اجرای خود را در تماشاخانه خورشید آغاز کرد. این اثر که از ۲۷ آذرماه میزبان مخاطبان است، با فاصله گرفتن از ساختارهای مرسوم تئاتری، تجربهای ۵۰ دقیقهای و متمرکز بر حواس شنیداری و بدنی را خلق میکند.
ادارهکل هنرهای نمایشی با صدور اطلاعیهای اعلام کرد که همزمان با سالروز وفات حضرت زینب (س)، تمامی سالنهای نمایشی سراسر کشور از اذان مغرب روز یکشنبه ۱۴ دی تا اذان مغرب روز دوشنبه ۱۵ دی تعطیل خواهند بود.
نمایش «دمنوش آویشن» به کارگردانی محمود حیدری، اثری است که از دل تجربه زیسته و مواجهه بیواسطه کارگردان با فضای تئاتر مستقل برآمده است. این نمایش که تعمداً با تأخیر آغاز میشود تا به نقد رویه ثابت سالنهای خصوصی و سیاستهای سودمحور آنها بپردازد، داستان تماشاگری را روایت میکند که بر اثر یک اتفاق ساده در توالت سالن، وارد هزارتویی کافکایی و کابوسوار میشود.
در سال ۱۳۷۱، بهرام بیضایی در نامهای سرگشاده و تکاندهنده به وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، به توقیف طولانیمدت و درخواستهای مکرر برای حذف بخشهایی از شاهکار خود، فیلم «مسافران»، اعتراض کرد. بیضایی در این نامه با ادبیاتی صریح، سیاستهای نظارتی را به «گروگانگیری» تشبیه کرد و از فشارهای مالی و روحی که بر او تحمیل شده بود، پرده برداشت.
پیکر بهرام بیضایی، نویسنده و کارگردان بیتکرار تاریخ هنر ایران، روز شنبه ۱۳ دیماه ساعت ۱۰:۳۰ صبح (به وقت محلی) در آمریکا تشییع و به خاک سپرده میشود. مژده شمسایی، همسر ایشان، پیش از این اعلام کرده بود که پیکر استاد به ایران منتقل نخواهد شد.
عباس اقسامی، کارگردان باتجربه تئاتر، به زودی نمایش «تلخاب» را بر اساس نمایشنامهای از رها پوررحمتی در تالار مولوی روی صحنه میبرد. این نمایش که در فضایی میان واقعیت و خیال روایت میشود، با آمیزهای از درام، روانکاوی و طنز تلخ، مفاهیمی چون هویت، قدرت و فریب را به چالش میکشد.
نمایش «تلافی» به کارگردانی نیما قاسمی، از روز پنجشنبه ۱۱ دیماه در سالن کوچک مرکز تئاتر مولوی اجرای خود را آغاز میکند. این نمایش که در نخستین هفته تئاتر «روبنا» موفق به کسب عنوان اثر برگزیده شده بود، داستان نویسندهای جوان را روایت میکند که حین نگارش یک نمایشنامه مونتاژی بر اساس شخصیتهای تاریخی، در گرداب واقعیت و خیال گرفتار شده و با مخلوقات ذهنی خود دچار اصطکاک میشود.
مرکز تئاتر مولوی از روز جمعه ۵ دیماه، میزبان نمایش «مکبث؛ خنجری در ذهن» به نویسندگی و کارگردانی مهران یاراحمدی شده است. این اثر ۶۰ دقیقهای که با نگاهی فیلسوفانه به مفهوم مرگ و رهایی از «بدن شرور» پرداخته است، تلاش میکند با بهرهگیری از تکنیکهای نوری، نقشهبرداری (مپینگ) و طراحی حرکت، فضای ذهنی و متلاطم شخصیتهای شکسپیر را بازسازی کند.
با اعلام دبیرخانه چهل و چهارمین جشنواره بینالمللی تئاتر فجر به دبیری سید وحید فخر موسوی، ۱۴ اثر نمایشی از استانهای مختلف کشور برای حضور در این دوره از جشنواره انتخاب شدند.
نمایش «شنبه ساعت ۱۰:۱۰ دقیقه» به نویسندگی و کارگردانی الهه موچانی و تهیهکنندگی وحید معینیدانشمندی، از روز یکشنبه ۱۴ دیماه در تماشاخانه صحنه آبی روی صحنه میرود.
نصرت پرتوی، بازیگر و کارگردان پیشکسوت و از اعضای کلیدی «گروه هنر ملی»، در یادداشتی به مناسبت درگذشت بهرام بیضایی، او را حافظه فرهنگی و اندیشمندی کمبدیل خواند.
اگرچه سینمای بهرام بیضایی به دلیل پیوند ناگسستنی با زبان، اساطیر و تاریخ ایران، برای مخاطب فرنگی همواره دشوارفهم مینمود، اما انتشارات «آی. بی. توریس» با انتشار دو مجلد پژوهشی در سالهای ۲۰۲۳ و ۲۰۲۴ به ویراستاری سعید طلاجوی، این سد را شکست. این کتابها با رویکردی میانرشتهای، از نشانهشناسی تا اکوفمینیسم، به واکاوی آثار ماندگاری چون «رگبار»، «چریکه تارا» و «سگکشی» میپردازند.
مژده شمسایی، همسر بهرام بیضایی، در یادداشتی تاملبرانگیز اعلام کرد که پیکر این هنرمند فقید در آمریکا به خاک سپرده خواهد شد. او در واکنش به پویشهای مردمی برای بازگشت پیکر بیضایی به ایران، تأکید کرد که «پیکر بیضایی آثار و اندیشهی اوست» و از دوستداران وی خواست به جای مطالبهی بازگشت پیکر بیصدا، بر رفع توقیف فیلمها و انتشار کتابهای او تمرکز کنند.
نمایش «باد زرد ونگوگ» به کارگردانی علیرضا کوشکجلالی، تلاشی است برای احضار وضعیت روانی نقاش بزرگ پستامپرسیونیسم که با وجود بهرهگیری از تکنیکهای بصری همچون ویدئومپینگ و گروههای فرم، در سطح یک تجربه تکراری باقی میماند. این اثر که بر مدار بازی تحسینبرانگیز فرهاد آئیش و حضور متفاوت المیرا دهقانی میچرخد، بیش از آنکه افقی تازه در بازنمایی ذهن رواننژند بگشاید، متکی بر الگوهای تثبیتشده و گاه فرسوده تئاتر دهه گذشته است.
درگذشت بهرام بیضایی در غربت، بیش از آنکه پایان زندگی یک هنرمند باشد، نمادی از سرنوشتِ محتومِ «اندیشه مستقل» در تاریخ معاصر ایران است. بیضایی، پژوهشگر و فیلمسازی که وطن را نه در جغرافیا، بلکه در «زبان» و «اسطوره» جستوجو میکرد، پس از دههها حذف، سانسور و انزوا، سرانجام دور از خاکی که جانمایهی آثارش بود، سر بر بالین عدم نهاد. او با پیوندی کمنظیر میان پژوهشهای تاریخی و خلاقیت مدرن، تئاتر و سینمای ایران را از سطح تقلید به ترازِ هویتطلبی و بازاندیشی انتقادی ارتقا داد.
در پی درگذشت بهرام بیضایی در ۸۷ سالگی، نیکنام حسینپور، مدیر روابط عمومی وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، اعلام کرد که تصمیمگیری درباره محل تشییع و خاکسپاری این هنرمند فقید کاملاً بر عهده خانواده اوست.
نمایش «خوابگرد» به نویسندگی نوید ایزدیار، کارگردانی سیدمحمدصادق سیادت و تهیهکنندگی عرفان بیگدلی بهزودی در تهران روی صحنه میرود. در این اثر، لیلا اوتادی بهعنوان مجری طرح و حسین فلاح در مقام مشاور کارگردان حضور دارند. این نمایش روایتگر داستان جوانی به نام غریب است که در جستوجوی پاسخ پرسشهای گذشته، میان کابوس و واقعیت سرگردان شده است.
امگاه یکشنبه ۷ دیماه، تماشاگران و هنرمندان تئاتر ایران در آیینی خودجوش و باشکوه، سالن انتظار تئاتر شهر را به محراب سوگ بهرام بیضایی تبدیل کردند. در این شبِ غمناک، تمامی اجراهای تالارهای اصلی، چهارسو، سایه و قشقایی با یک دقیقه سکوت آغاز شد و نوای ویولنسل بهرنگ معتمدی در کنار پرترههای ماندگار استاد، یادآور جاودانگی مردی شد که زادروز و هجرتش را در ۵ دیماه به هم پیوند زد.
محمود دولتآبادی، نویسنده صاحبنام ایرانی، با انتشار یادداشتی سوزناک به درگذشت بهرام بیضایی واکنش نشان داد.
زهره بهروزینیا، کارگردان نمایش «بازی بزرگ»، در گفتگو با ایسنا از غلبه حواشی بر متن در تئاتر امروز انتقاد کرد. وی با بیان اینکه رقابت برای جذب مخاطب، تئاتر را به سمت استفاده از چهرههای غیرتئاتری و تیزرهای تبلیغاتی تجملی سوق داده، تأکید کرد که ماهیت اصیل این هنر هزارساله در حال کمرنگ شدن است.
پوستر نمایش «کاپوتاژ» به نویسندگی کامران شهلایی و کارگردانی مشترک شهلایی و محمد لارتی، با طراحی امیر پاشا منتشر شد.
سیفالله صمدیان در سوگ درگذشت بهرام بیضایی، به بازخوانی خاطرهای تصویری از سال ۱۳۸۲ و اجرای نمایش «شب هزار و یکم» در تهران پرداخت. صمدیان که در آن زمان مسئولیت تصویربرداری این نمایش را بر عهده داشت، با توصیفِ لحظه تعظیم (رورانس) بیضایی در برابر تماشاگران، از آن به عنوان نمادی از عشق بیپایان او به فرهنگ ایران یاد کرد.
فقدان بهرام بیضایی، پایان حضور جسمانیِ هنرمندی است که هر واژهاش برای ایران و هر حرکتش بر صحنه، تلاشی برای بازشناسی هویت ملی بود. نویسنده شاهکارهایی چون «مرگ یزدگرد» و پژوهشگر بیبدیل «نمایش در ایران»، پس از ۱۸ سال دوری از صحنههای وطن، در غربت اما با قلبی تپنده برای ایران درگذشت. او که زادروزش را با هجرت نهاییاش پیوند زد، میراثی از خود به جا گذاشت که از تالار وحدت تا دانشگاه استنفورد، گواه استواری و سرفرازی اوست.
نمایش «شوخی میکنید موسیو تانر» به نویسندگی و کارگردانی اصغر نوری، از دوشنبه ۸ دیماه ۱۴۰۴، اجرای خود را در سالن استاد سمندریان مجموعه ایرانشهر آغاز میکند. این اثر که بر اساس رمانی از «ژانپل دوبوآ» دراماتورژی شده، روایتگر داستان مردی است که پس از ارث بردن یک خانه اشرافی، درگیر هزارتوی بیپایان بازسازی و چالشهای ناشی از آن میشود.
مرضیه برومند در گفتوگویی تسلیبخش، خاطرهای شنیدنی از تمرین نمایش «افرا» در سال ۱۳۸۶ بازگو کرد؛ روزی که گروه برای تولد ۶۹ سالگی بهرام بیضایی جشن گرفته بود، اما ناگهان خبر درگذشت اکبر رادی، فضای تالار وحدت را غرق در سوگ کرد.
پس از تأیید رسمی خبر درگذشت بهرام بیضایی در ۸۷ سالگی، جامعه هنری و فرهنگی ایران و جهان در سوگ نشست. مژده شمسایی، همسر و یار دیرین بیضایی، با دلنوشتهای تأثربرانگیز، خالیشدن جهان از حضور او را فریاد زد. اصغر فرهادی، کارگردان برنده اسکار، از بیضایی به عنوان «آموزگار بزرگ» و «ایرانیترین ایرانی» یاد کرد که در غربت چشم از جهان فروبست.
سیدعباس صالحی، وزیر فرهنگ و ارشاد اسلامی، در پیامی رسمی درگذشت بهرام بیضایی را تسلیت گفت. او در این پیام با اشاره به دههها فعالیت مستمر این هنرمند در عرصههای نمایشی، سینمایی و پژوهشی، آثار بیضایی را بخشی ماندگار از حافظه هنر ایران دانست.
بهرام بیضایی، نویسنده، کارگردان، پژوهشگر و اسطورهشناس برجسته ایرانی، همزمان با سالروز تولد ۸۷ سالگیاش در تاریخ ۵ دیماه ۱۴۰۴ در کالیفرنیا درگذشت. گروه ایرانشناسی دانشگاه استنفورد با تایید این خبر، از بیضایی به عنوان هنرمندی بیبدیل یاد کرد که لحظهای از پاسداشت میراث فرهنگی ایران دست نکشید.
اوشان محمودی در نمایش «شهر گناه»، خانواده را به مثابه جزیرهای محصور در میان آبهای تیره به تصویر میکشد که اعضای آن در چرخهای باطل از سرکوب، گناه و سوپ ورمیشل گرفتار شدهاند. این اجرا با رویکردی جسورانه به مقوله جنسیت و استفاده از زنان برای ایفای نقشهای مردانه (و بالعکس)، مرزهای قطعیت را در مناسبات خانوادگی فرو میریزد. «شهر گناه» با گریمهای اغراقشده و بازیهای ماشینی، روایتی از زوال اقتدار پدرانه و تلاش بیثمر فرزندان برای رهایی از تروماهای گذشته است؛ تلاشی که در نهایت به بنبستی ساختاری و ایستایی محض ختم میشود.
محمود احدینیا در نمایش «مثل یک ترافل ساده»، با عبور از رئالیسم اجتماعی همیشگیاش، پروژهای بصری و مدرن را در قلب منطقه اقدسیه روی صحنه برده است. این تکگویی نمایشی که با بازی رامتین هوشمند اجرا میشود، در ظاهر کلاسی برای آموزش شیرینیپزی است، اما در باطن، روایتی بازیگوشانه و پژوهشمحور از تاریخ تمدن بشری را ارائه میدهد. نقطه عطف این اجرا، استفاده هوشمندانه از تکنولوژی «پروجکشن مپینگ» توسط «بل استودیو» و چرخش ناگهانی لحن از یک فضای مفرح به ساحتی تراژیک و متاثر از حوادث سال ۱۴۰۱ است که مخاطب عافیتطلب را با حقیقتی عریان روبرو میکند.
آیین پایانی یازدهمین دوره انتخاب آثار برتر ادبیات نمایشی ایران، همزمان با زادروز بهرام بیضایی و یادمان اکبر رادی، با معرفی برندگان تندیس در بخشهای تالیف، ترجمه، عروسکی و کودک برگزار شد.
معی از هنرمندان و پیشکسوتان هنرهای نمایشی در نامهای سرگشاده به سیدعباس صالحی، وزیر فرهنگ و ارشاد اسلامی، خواستار پایان دادن به بلاتکلیفی معاونت هنری شدند. در این نامه که به امضای چهرههایی چون قطبالدین صادقی، جلیل فرجاد و سیامک زمردیمطلق رسیده، تأکید شده است که اداره این معاونت با سرپرست موقت، منجر به بحرانهایی نظیر عدم تخصیص بودجههای حمایتی، توقف پروژههای زیرساختی سالنها و تنزل کیفیت تولیدات تئاتر کشور شده است.
نمایش «فینگر فود» به کارگردانی سیما تیرانداز در حالی اجرای خود را در تئاتر شهر آغاز کرد که با واکنشهای گستردهای نسبت به مضامین اجتماعیاش همراه شد. در شب افتتاحیه این اثر، هایده حائری با حضور روی صحنه، ضمن انتقاد از نابرابری امتیازات اجتماعی میان مردان و زنان، از شجاعت زنان ایرانی در مواجهه با چالشهای مهاجرت و فشارهای جامعه گفت.
رپرتوآر نمایشنامهخوانی گروه هنر «قلمرو» با همکاری مجموعه فرهنگیهنری نوفللوشاتو، طی دیماه ۱۴۰۴ برگزار میشود. در این رویداد گسترده، هشت اثر شاخص از نویسندگان بزرگی چون لورکا، برشت، دورنمات و پری صابری توسط تیمی از کارگردانان جوان و جمع کثیری از بازیگران و هنرجویان تئاتر خوانش خواهد شد.
با اعلام اداره کل هنرهای نمایشی، ۶ اثر منتخب بخش رادیوتئاتر چهلوچهارمین جشنواره بینالمللی تئاتر فجر معرفی شدند. از میان ۱۲۲ اثر متقاضی، ۴ نمایش از شهرستانها و ۲ اثر از تهران به مرحله نهایی راه یافتهاند که دیماه سال جاری در جریان افتتاحیه جشنواره در شهر کرمان به صورت زنده اجرا خواهند شد.
سینماتک خانه هنرمندان ایران در پنجاه و سومین نشست از سلسله جلسات نمایش فیلمتئاتر، به سراغ اثر برجسته «ژولیوس سزار» (۲۰۱۸) میرود. این برنامه که با همکاری انجمن منتقدان خانه تئاتر و در قالب بسته «گفتمان اقتدار؛ بازخوانی قدرت» برگزار میشود، به نمایش تقابل نخبگان با محبوبیت یک خودکامه و تبعات جنگ داخلی در رم باستان میپردازد. پس از اکران این اثر، نشست تحلیلی با حضور فرزانه ابراهیمزاده برگزار خواهد شد تا لایههای دراماتیک و سیاسی این اقتباس مدرن واکاوی شود.
لایحه بودجه سال ۱۴۰۵ از سوی رئیسجمهور به مجلس ارائه شد که طی آن بودجه مجموعه وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی با رشدی ۱۱.۱ درصدی به بیش از ۱۵ هزار و ۳۳۱ میلیارد تومان رسیده است. بر اساس این لایحه، بخش عمدهای از این اعتبار به هزینههای جاری اختصاص یافته و بودجه عمرانی سهمی ۲ هزار میلیارد تومانی دارد. علیرغم رشد کلی ارقام، حذف ردیف بودجه مستقل برای حوزههای حیاتی همچون موسیقی، هنرهای تجسمی، تئاتر و هنرمندان پیشکسوت، یکی از نکات قابلتأمل و چالشبرانگیز در سند مالی سال آینده محسوب میشود.
اختتامیه هفتمین جشنواره تئاتر شهر شامگاه ۴ دیماه ۱۴۰۴ با حضور چهرههای شاخص هنری و مدیران سازمان فرهنگیهنری شهرداری در پردیس تئاتر تهران برگزار شد. در این مراسم که با پیام ویدئویی شهردار تهران و تأکید بر ایجاد هویت هنری برای پایتخت آغاز گشت، برگزیدگان بخشهای مسابقه نوجوان، خیابانی، صحنهای و نمایشنامهنویسی معرفی شدند.
بنیاد اکبر رادی همزمان با پنجم دیماه، هجدهمین سالروز درگذشت اکبر رادی را گرامی داشت. در پیام منتشر شده از سوی این بنیاد، ضمن اشاره به تقارن تاریخیِ درگذشت این نمایشنامهنویس برجسته با زادروز استاد بهرام بیضایی، بر اهمیت خوانش و اجرای حرفهای آثار اسطورههای فرهنگی برای گسترش خردورزی در ایران تأکید شده است.
نماشاخانه طهران از هفتم دیماه میزبان نمایش «هملت» به کارگردانی مهدی اصغریان میشود. این اجرا که بر اساس شاهکار ویلیام شکسپیر و با ترجمه ابوالحسن تهامی آماده شده، داستان انتقام و تردید شاهزاده هملت را در فضایی میان خیال و واقعیت و از زبان دو گورکن روایت میکند.
مجموعه تئاتر شهر فصل جدید فعالیتهای خود را با هفت نمایش در سالنهای اصلی، چهارسو، قشقایی، سایه و کارگاه نمایش آغاز کرد. در این دوره، علیرضا کوشک جلالی با حضور چهرههایی چون فرهاد آئیش و شقایق فراهانی نمایش «باد زرد ونگوک» را روی صحنه دارد و سیما تیرانداز با کارگردانی «فینگر فود» به سالن چهارسو میآید. همچنین آثاری از زهره بهروزینیا، آرش سنجابی و شاهو رستمی، سبد متنوعی از درام، کمدی و تئاترهای تجربی را پیش روی مخاطبان قرار دادهاند.
نمایش «سلول» به کارگردانی محسن زرآبادیپور، پس از میزبانی از بیش از ۴۳۰۰ تماشاگر، تا پایان دیماه تمدید شد. همچنبن، عمارت نوفللوشاتو از ۱۷ دیماه میزبان نمایش «کمدی رؤیای آمریکایی» اثر تنسی ویلیامز به کارگردانی علی حضرتی خواهد بود.
هنرمندان تئاتر بجنورد روز جمعه ۵ دیماه، با برگزاری مجموعهای از برنامههای تخصصی، زادروز بهرام بیضایی را گرامی میدارند. این رویداد شامل کارگاه آموزشی «از متن مقدس تا صحنه معاصر» با حضور علیاصغر دشتی، نمایشنامهخوانی آثار بیضایی به کارگردانی علی عابدی و نشست تخصصی با سخنرانی محمد رضاییراد است.
نمایش «ماهی بلژیکی» به کارگردانی آروند دشتآرای، روایتی تکاندهنده از بحران هویتی انسانهایی است که میان تعاریف سنتی زن و مرد گرفتار شدهاند. این اثر با بازی کاظم سیاحی و طاهره هزاوه، از طریق یک سازه هندسی دوار و اتمسفری فانتزی، به نقد سیاستهای هویتی میپردازد. در این نمایش، ملاقاتی نمادین میان کودکی بیپناه و میانسالی منزوی شکل میگیرد که تنها راه رهایی خود را در گریز به دنیای تخیل مییابند.
همایون علیآبادی در یادداشتی تحلیلی، نمایش «زنی که فقط سیگار میکشد» به کارگردانی رضا آشفته را گامی نو در پیوند میان تئاتر و فلسفه دانست. او با اشاره به قرابت اندیشه آشفته با بزرگانی چون سارتر و کامو، این اجرا را نوعی سایکودراما و «تئاتردرمانی» توصیف کرد که توانسته بر بیماری کارگردان غلبه کند. علیآبادی ضمن تمجید از نگاه فلسفی اثر، آن را یادآور نمایشنامه مشهور «مضرات دخانیات» چخوف میداند که در فضایی سرشار از حیرت و اندیشه روی صحنه رفته است.
همایش «از صحنه تا قاب تصویر» با هدف انتخاب آثار برتر استانها برای حضور در چهلوچهارمین جشنواره بینالمللی تئاتر فجر، از ۱ تا ۷ دیماه در کرمانشاه برگزار میشود. در این رویداد، هیئت انتخابی متشکل از هنرمندان باسابقه، ۶۱ اثر راه یافته را بازبینی میکنند تا در نهایت ۱۴ اثر برتر برای رقابت در ویترین اصلی تئاتر فجر در بهمنماه معرفی شوند.
تماشاخانه ایرانشهر از ۷ دیماه با سه نمایش جدید «در همسایگی تزارها»، «کاپوتاژ» و «شوخی میکنید مسیو تانر» میزبان مخاطبان خواهد بود. در این آثار چهرههایی چون امیرحسین آرمان، فرزاد حسنی، الناز حبیبی و نسرین نصرتی در دو سالن ناظرزاده کرمانی و استاد سمندریان به صحنه میروند.
نمایش «هرجا آب هست ویرانیست» به کارگردانی محمد واحدی و تهیهکنندگی انوشه زاهدی، از ۱۶ دیماه ۱۴۰۴ در مجموعه تئاتر لبخند روی صحنه میرود. این اثر که با بازی علی عامل هاشمی، هادی عامل هاشمی و محمد نوروزی فرسنگی آماده اجرا شده، نخستین تجربه کارگردانی محمد واحدی محسوب میشود.
همزمان با فرارسیدن ایام سوگواری شهادت امام علیالنقی (ع)، دهمین امام شیعیان، تمامی سالنهای نمایشی سراسر کشور به مدت یک شبانهروز تعطیل خواهند بود.
نمایش «دکلره» در ژانر تئاتر مستند اجتماعی و با ساختاری متفاوت در فرم اعتراف و بازجویی، توسط تئاتر مستقل تهران آماده اجرا شد.
